2025-10-29
روزنامه الرایه: از نیل تا سد
نبرد یک امت نه نبرد یک نظام
این روزها صحنه آفریقا شاهد تشدید تنش و اتهامات متقابل بین مصر و اتیوپی در پس زمینه موج سیلهایی است که مناطق وسیعی از سودان و بخشهایی از مصر را درنوردیده است و به دنبال آن، اتهامات صریح مصر به اتیوپی مبنی بر اینکه این سیلها ناشی از بهرهبرداری یا تخلیه آب سد النهضه بهصورت یکجانبه و بدون هماهنگی است، مطرح شده است. در حالی که اتیوپی به سرعت مسئولیت خود را رد کرده و این اتهامات را «ادعاهای تحریفآمیز» میداند و تاکید میکند که دلیل اصلی، بارانهای موسمی شدید در فلات اتیوپی است.
و با وجود اینکه این تنشها در ظاهر یک اختلاف فنی یا نزاع بر سر مدیریت منابع آبی به نظر میرسد، اما حقیقت آن بسیار عمیقتر از این است، زیرا ارتباط تنگاتنگی با درگیری بینالمللی در آفریقا و سلطه آمریکا بر تصمیمگیری در این منطقه حساس از جهان اسلام دارد، همچنین به کوتاهی حاکمان مصر و سودان در قبال مسئولیتهایشان در قبال مردم و دوری آنها از احکام اسلام در اداره امورشان مربوط میشود.
سد النهضه تنها یک پروژه تولید برق یا مخزن آبی عظیم نیست، بلکه سلاحی استراتژیک در دست کسی است که آن را کنترل میکند. این سد با ظرفیت عظیم خود که حدود 74 میلیارد متر مکعب است، میتواند رود نیل، شریان حیاتی مصر و سودان را کنترل کند. و این همان چیزی است که باعث شده کارشناسان تاکید کنند که هر کس که اختیار بهرهبرداری و کنترل سد را داشته باشد، میتواند مصر و سودان را دچار تشنگی یا سیل کند.
این سد از همان ابتدا با حمایت آشکار آمریکا ساخته شد، آمریکا بود که در مراحل مختلف مذاکرات را حمایت کرد و از صدور هرگونه تصمیم بینالمللی الزامآور برای اتیوپی جلوگیری کرد و پوشش سیاسی و دیپلماتیک لازم را برای این پروژه فراهم کرد تا به مرحله نهایی برسد، بدون اینکه مصر یا سودان بتوانند آن را متوقف کنند یا شرایط خود را تحمیل کنند، با وجود اینکه هر دو کشور مستقیماً از سد متاثر میشوند. بدین ترتیب سد به ابزار فشاری در دست آمریکا تبدیل شد که از آن برای تنظیم رفتار مردم در مصر، سودان و اتیوپی قبل از نظامها و برای محکم کردن قبضه خود بر یکی از مهمترین رودخانههای جهان استفاده میکند.
هر کس که موضع رسمی سه کشور را دنبال کند، به وضوح درک میکند که آنها بر اساس منافع مردم خود حرکت نمیکنند، بلکه بر اساس آنچه که قدرتهای بزرگ و در راس آنها آمریکا برای آنها ترسیم میکنند. نظام اتیوپی، اگرچه در برخی مراحل اندکی از مقاومت در برابر فشارها را نشان داده است، اما در نهایت بر اساس برنامههای واشنگتن پیش میرود و برای تحقق منافع منطقهای آن به کار گرفته میشود، از جمله محاصره مصر و تضعیف استراتژیک آن از طریق کنترل منبع حیات آبی آن.
اما نظام مصر، با وجود اینکه نارضایتی رسانهای نشان میدهد و بیانیههای خشمگینانه صادر میکند، اما در عمل هیچ اقدام جدیای انجام نداده است، نه در مرحله ساخت سد و نه در مراحل پر کردن متوالی و نه حتی پس از بهرهبرداری کامل از آن. بلکه با موافقت با توافقنامه اعلامیه اصول در مارس 2015 در خارطوم، که برای اولین بار مشروعیت ساخت سد را به رسمیت شناخت و پوشش قانونی و بینالمللی لازم را به اتیوپی داد، به آنها چیزی داد که آنها را در موضع قدرت قرار داد. و همچنان به مذاکرات پوچ و میانجیگریهای بینالمللی که توسط همان قدرتهایی که از سد حمایت میکنند و تداوم آن را تضمین میکنند، تکیه میکند. این موضع ناشی از ضعف در امکانات نیست، بلکه ناشی از وابستگی سیاسی کامل به آمریکا است.
اما نظام سودان به صحنه درگیری بینالمللی تبدیل شده است و دیگر تصمیم حاکمیتی واقعی ندارد، که باعث شده است بین حمایت از اتیوپی و گلهمندی از آن در نوسان باشد، بدون اینکه موضع اصولی یا اراده سیاسی مستقلی داشته باشد.
سودان در هفتههای گذشته شاهد سیلهای گستردهای بوده است که باعث آواره شدن هزاران خانواده شده و مساحتی از اراضی کشاورزی و زیرساختها را ویران کرده است، همچنین برخی از مناطق مصر در نتیجه افزایش ناگهانی سطح نیل آسیب دیدهاند. مصر تأکید میکند که این سیلها نتیجه تخلیه غیر هماهنگ آب از سد توسط اتیوپی است، در حالی که اتیوپی پاسخ میدهد که دلیل آن بارانهای موسمی است.
و صرف نظر از بحث و جدل فنی، واقعیت تلخ این است که تصمیم باز یا بسته کردن دریچههای سد به یک تصمیم حاکمیتی اتیوپی تحت هدایت آمریکا تبدیل شده است و میتواند در هر لحظه به عنوان ابزار فشار سیاسی و اقتصادی علیه مصر و سودان استفاده شود. همانطور که بهرهبرداری غیر هماهنگ از سد میتواند منجر به سیلهای ویرانگر شود، جلوگیری از رسیدن آب در زمان خشکسالی نیز میتواند منجر به یک فاجعه بزرگ تشنگی شود که میلیونها نفر را تهدید میکند.
آنچه مصر باید انجام دهد، نه گدایی سیاسی است و نه پناه بردن به دامن میانجیگران بینالمللی، بلکه اتخاذ یک موضع حاکمیتی واقعی است که مبتنی بر وظیفه رسیدگی به امور مردم باشد که اسلام بر دولت واجب کرده است. این رسیدگی شامل حمایت از امنیت آبی و غذایی آنها و دفاع از داراییهای حیاتی آنها با تمام وسایل مشروع است، نه اینکه آنها را گروگان یک کشور دیگر یا قدرتهای بزرگ رها کند.
وظیفه نظام در مصر این است که فورا مذاکرات پوچ را که فقط وضعیت را بدتر کرده است، قطع کند و برای جلوگیری از هرگونه تهدید آبی برای مردم مصر و سودان، موضعی عملی اتخاذ کند، زیرا آب یک پرونده مذاکراتی نیست، بلکه مسئله مرگ و زندگی است. همچنین باید مداخله حیلهگرانه آمریکا در این پرونده را افشا کند و واشنگتن را به عنوان میانجی قرار ندهد، بلکه با آن به عنوان سر افعی که این پرونده را برای خدمت به منافع خود و نه منافع مردم منطقه مدیریت میکند، برخورد کند.
اما راه حل ریشهای در سایه این نظامهای وابسته و متفرق نمیتواند محقق شود، بلکه باید خلافت راشده بر منهج نبوت را برپا کرد که کشورهای مسلمان را زیر یک رهبری واحد جمع میکند و منابع و قدرت آنها را متحد میکند و رودخانهها و سدهای آنها را به گونهای مدیریت میکند که منافع امت را تأمین کند، نه منافع استعمارگر.
در سایه خلافت، به هیچ کشور دیگری اجازه داده نمیشود که دست خود را بر رودخانهای که از کشورهای اسلامی میگذرد بگذارد و آن را کنترل کند، بلکه رودخانه به عنوان ملکیت عمومی برای همه مسلمانان مدیریت میشود و هیچ طرفی حق ندارد آب آن را مسدود کند یا از آن برای باجگیری استفاده کند. و اگر یک طرف خارجی یا مزدور جرأت کند که امت را با منبع حیات خود تهدید کند، خلافت اقداماتی را انجام میدهد که از منافع مسلمانان محافظت کند، حتی با زور، زیرا حمایت از امت یک وظیفه شرعی است که جای مصالحه ندارد. پیامبر ﷺ فرمود: «مسلمانان در سه چیز شریک هستند: در آب، چراگاه و آتش»، بنابراین نیل ملکیت عمومی امت اسلامی است، آمریکا حق ندارد آن را کنترل کند و اتیوپی حق ندارد از آن به عنوان سلاح استفاده کند و مصر حق ندارد بر سر سهم خود از آن مذاکره کند، گویا که هدیهای است.
مشکل واقعی در دیوارهای سد النهضه و نه در دریچههای آن است، بلکه در نظامهایی است که امروزه بر کشورهای اسلامی حکومت میکنند. اگر در مصر یک دولت مخلص با اراده آزاد وجود داشت که اسلام را تطبیق میکرد و به امور امت رسیدگی میکرد، از اساس اجازه ساخت این سد را نمیداد و اجازه نمیداد که این موضوع به ابزار فشار آمریکا علیه مردم ما تبدیل شود.
وظیفه مردم مصر، سودان و سایر امت اسلامی و به ویژه ارتشهای آنها این است که برای برپایی خلافت راشده بر منهج نبوت تلاش کنند، که کشورهای مسلمان را متحد میکند و تصمیم سیاسی و اقتصادی آنها را آزاد میکند و مدیریت منابع آنها را بر اساس احکام اسلام باز میگرداند، تا این منابع در خدمت امت به کار گرفته شوند، نه در تهدید آن.
به قلم: استاد محمود اللیثی
عضو دفتر رسانهای حزب التحریر در ولایت مصر
منبع: روزنامه الرایه