البيعة لخليفة المسلمين - ح6
البيعة لخليفة المسلمين - ح6

الحمد لله رب العالمين, والصلاة والسلام على أشرف المرسلين, سيدنا محمد وعلى آله وصحبه أجمعين, ومن تبعه وسار على دربه, واهتدى بهديه, واستن بسنته, ودعا بدعوته واقتفى أثره إلى يوم الدين, واجعلنا معهم واحشرنا في زمرتهم, برحمتك يا أرحم الراحمين.

0:00 0:00
Speed:
April 13, 2018

البيعة لخليفة المسلمين - ح6

البيعة لخليفة المسلمين - ح6

الحمد لله رب العالمين, والصلاة والسلام على أشرف المرسلين, سيدنا محمد وعلى آله وصحبه أجمعين, ومن تبعه وسار على دربه, واهتدى بهديه, واستن بسنته, ودعا بدعوته واقتفى أثره إلى يوم الدين, واجعلنا معهم واحشرنا في زمرتهم, برحمتك يا أرحم الراحمين.

اللهم لا سهل إلا َّ ما جعلته سهلا , وأنت إذا شئت جعلت الحزن سهلا . اللهم لا علم لنا إلا ما علمتنا إنك أنت العليم الحكيم.

ربِّ اشرح لي صدري, ويسِّر لي أمري, واحلل عقدة من لساني, يفقهوا قولي.

أحبتنا الكرام: مستمعي إذاعة المكتب الإعلامي لحزب التحرير, أحييكم بتحية الإسلام, فالسلام عليكم ورحمة الله تعالى وبركاته وبعد:

إخوة الإيمان: في هذه الحلقة سنتحدث عن مبايعة عمر بن الخطاب بالخلافة إلى نهاية عهده بها رضي الله عنه.

ظلَّ عُمَرُ بنُ الخـَطـَّابِ وَزيرا ً لأبي بَكر ٍ طِيلـَة َ فـَترَةِ خِلافـَتِهِ، وَحينَ كانَ أبـُو بَـكر ٍ يُوَدِّع ُ الدُنيـَا، وَثــَقـُـلَ مَرَضُهُ، وَاستـَبَانَ لـُهُ المَوتُ، خـَافَ أنْ يـَترُكَ النـَّاسَ بـِلا خـَليفـَةٍ، فيَـكـُونَ يَومٌ كيَوم ِالسـَّـقيفـَةِ، وَلـَمْ يُردْ أنْ يُعـَيِّـنَ رَجُـلا ً بـِعـَينـِهِ، فـَيـَفعَـلَ مَا لـَمْ يـَفعَـلـْهُ رَسُولُ اللهِ صلى الله عليه وسلم فجَمَعَ النـَّاسَ، وَلـَمْ يـَشغـَلـْهُ مَرَضُهُ وَألـَمُهُ عَن ِالاهتِمَام ِ بأمْرهِمْ !! فـَنـَزَع َ بَيعَـتـَهُ مِـنْ أعْـنـَاقِهمْ، وَكـَـلــَّـفـَهُـمْ أنْ يَـنـتـَخـِبُوا غـَيـرَهُ لِلخِلافـَـةِ,  وَقــَالَ لهُــمْ:

{إنـَّهُ قـَد نـَزَلَ بي مَا تـَرَوْنَ، وَلا أظنـُّـنِي إلا َّ مَيـِّـتا ً لِمَا فِيَّ مِنَ المَرَض ِ، وَقـَد أطلـَـقَ اللهُ أيْمَانـَكـُمْ مِنْ بَيعَتـِي، وَحَـلَّ عـَنكـُمْ عـُـقدَتِي، وَرَدَّ عَـليكـُمْ أمْرَكـُمْ، فأَمِّرُوا عَـليكـُمْ مَنْ أحبَبتـُمْ، فـَأنـَّـكـُمْ إنْ أمَّرتـُمْ فِي حَيَاةٍ مِنـَّي، كانَ أجْدَرَ أنْ لا تـَخـتـَـلـِفـُوا بَعدِي} .

فذهَبـُوا فتـَشاوَرُوا، وَبَحَـثـُوا فـَلمْ يَـتـَّـفـِقـُوا عَـلى أحَدٍ، فرَجَعُوا إليهِ فـَوَكـَّـلوُهُ أنْ يَختـَارَ لهُمْ، قالَ أبُو بَكر ٍ:

{فأمهلـُونِي حَتـَّى أنظـُرَ للهِ وَلِدِيـنِهِ وَلِعبَادِهِ}.

وَبَدَأ الصِّديقُ استشَارَاتِهِ، وَجَعَـلَ يَدْعـُو أصحَابَ الرَّأي وَكِـبَـارَ الصَّحَـابَـةِ وَاحـِدا ً بَعـدَ وَاحـِدٍ, فـَدَعَا أوَّلا ًعَـبدَ الرَّحمَن بنَ عَوفٍ فقالَ لهُ: {أخبرنِي عَنْ عُمَرَ بنَ الخطـَّابِ} فقالَ لهُ:{مَا تسْألـُـنِي عَنْ أمْر ٍ إلا َّ وَأنتَ أعلـَمُ بـِهِ مِنـِّي}.

فقالَ لهُ:{وَإنْ!} فقالَ عَبدُ الرَّحمَن ِ:{هُوَ وَاللهِ أفضَـلُ مِنْ رَأيـِكَ فِيهِ}. ثـُمَّ دَعَا عُـثمَانَ فقالَ لهُ مِثـلَ ذلكَ، فقالَ:{عِلمِي بهِ أنَّ سَريرَتـَهُ خيرٌ مِنْ عَلانـِيَتِهِ وَأنـَّهُ ليسَ فِينـَا مِثـلـُه}. فقالَ لهُ أبُو بَكر: {يَرحَمُـكَ اللهُ، وَاللهِ لـَو ترَكتـُهُ مَا عَدَوتـُـك}. أي لاخترتـُـكَ أنتَ يَا عُثمَانُ دُونَ غـَيركَ.

ثـُمَّ شَاوَرَ سَعيدَ بنَ زَيدٍ، وَأسَيدَ بنَ الحُضَير ِ وَغـَيرَهُمَا مِنَ المُهَاجرينَ وَالأنصَار ِ فقالَ أسَيدٌ:{اللهُمَّ أعْـلــَمُهُ الخيرَة َ بَعدَكَ، يَرضَى لِلرِّضَا، وَيَسخـَط ُ لِلسُّخطِ، وَالذي يُسِـرُّ خيرٌ مِـنَ الذي يُعلـِنُ، وَلنْ يَلـِيَ هَذا الأمْرَ أحَـدٌ أقوَى مِنهُ}.

وَسَمِعَ بذلكَ بَعضُ الصَّحَابَةِ مِمَّنْ لا يَرَى انتخابَ عُمَـرَ فـَدَخـَـلـُوا عَـلى الصِّديق ِ, فقـَالَ لـَهُ قائِـلٌ مِنهُم: {مَا أنتَ قائِـلٌ لرَبـِّـكَ إذا سَألكَ عَن ِاستِخلافِكَ عُـمَرَ عَـلينـَا, وَقـَدْ تـَرَى غـِلظـَتـَهُ, وَهُوَ إذا وَلـِيَ كانَ أفـَـظ َّ وَأغلـَـظ َ}.؟!

قالَ أبـُو بَـكر ٍ:{أجلِسُونِي}. فلمَّا جَلـَسَ قالَ: {أباللهِ تـُخـَوِّفـُونـَنِي؟ خابَ مَنْ تـَزَوَّدَ مِـنْ أمْركـُمْ   بـِظـُـلم ٍ}. أقـُولُ: {اللهُمَّ إنـِّي قـَدِ استخـلـَـفتُ عَلى أهلِكَ خـَيرَ أهلِكَ}. ثـُمَّ قالَ لِلقائل:{أبلـِغْ عَـنـِّي مَا قـُـلتَ لكَ مَنْ وَرَاءَكَ}.

ثـُمَّ اضطجَعَ وَدَعَا بعُـثمَانَ وَأمْـلـَى عَـليهِ هَذا القـَرَارَ بتـَسمـِيَةِ عُـمَرَ، وَلـَمْ يـَتـَّخِذهُ بوَصفِهِ الخـَليفـَة َ، بَـلْ لأنَّ المُسلمينَ أصْحَابَ الحَقِّ بالانتِخـَابِ وَكـَّـلـُوهُ بأنْ يُسَمِّيَ لـهمْ مَنْ يَرَاهُ، وَهَذا نـَصُّهُ:

{بسم ِاللهِ الرَّحمَن ِالرَّحِيم هَذا مَا عَهدَ بهِ أبُـو  بَـكر ٍ بنُ أبي قـُحَافـَة َ فِي آخِـرِ عَهدِهِ بالدُنيَا خـَارجا ً مِنهَا  وَأوَّلَ عَهدِهِ بالآخرَةِ دَاخِلا ً فيهَا، حَيثُ يُؤمِـنُ الكافـِرُ، وَيُـوقـِنُ الفـَاجـِرُ وَيُصَدِّقُ الكاذِبُ، إنـَّي استخلـَـفتُ عَليكـُمْ بَعدِي...}.

وَأخـَذتْ أبَا بَـكر ٍ غـَشيـَة ٌ فـَذُهِبَ بـِهِ قـَبلَ أنْ يُسمِّيَ  أحَدا ً, فـَـكـَتـَبَ عُـثمَانُ: {عُمَرَ بنَ الخـَطـَّابِ}.

ثـُمَّ أفـَاقَ أبـُو بَـكر ٍ, فقالَ: اقرأ عَليَّ مَا كـَتـَبـْتَ. فقرَأ عَـليهِ وَذكـَرَ عُمَرَ, فـَـكبَّرَ أبـُو بَـكر ٍ وَقالَ: {أرَاكَ خِـفـْتَ أنْ تـَذهَبَ نـَفسِي فِي غـَشيَـتِي تِلك, فيَختـَـلِفَ النـَّاسُ, فجَزَاكَ اللهُ عَن ِالإسلام ِ خـَيرا ً, وَاللهِ إنْ كـُنتََ لهَا لأهلا ً}.

ثـُمَّ أمَرَهُ أنْ يَـكتـُبَ تـَتِمـَّة َ الكِتـَابِ:{فـَاسمَعُوا وَأطيعـُوا وَإنـِّي لـَمْ آلُ اللهَ وَرَسُولـَهُ وَدِينـَهُ وَنـَفسِي وَإيـَّاكـُمْ خـَيرا ً, فإنْ عَـدَلَ فذلكَ ظـَنـِّي بـِهِ وَعِلمِي فِـيهِ, وَإنْ بَـدَّلَ فـَـلِكـُـلِّ امرئ ٍ مَا اكتـَسَبَ وَالخـَيرَ أرَدْتُ, وَلا أعْـلـَمُ الغـَيبَ, وَسَيَعلـَمُ الذينَ ظلـَمُوا أيَّ مُـنقـَلـَبٍ يـَنقـَـلـِبُونَ. وَالسَّلامُ عَـليكـُمْ وَرَحْمَة ُ اللهِ}.

ثـُمَّ أمَرَهُ فـَخـَتـَمَ الكِتـَابَ, وَخـَرَجَ بـِهِ مَختـُوما ً وَمَعَهُ عُمَرُ وَأسَيدُ بنُ الحُضَير ِ, وَأسَيدُ بنُ سَعيدٍ القـُرَظِيُّ, فقالَ عُـثمَانُ لِلنـَّاس ِ: {أتبَايعُونَ لِمَنْ فِي هَذا الكتابِ}؟ قالـُوا : نـَعَمْ. وَفِي روَايَةٍ أنَّ أبَا بَـكر ٍ أشرَفَ عَـلى النـَّاس ِ فِي كـُوَّتِهِ, فقـَالَ:{يَا أيُّهَا النـَّاسُ!! إنـِّي قـَدْ عَهدْتُ عَهْدا ً أَفـَتـَرْضَونـَهُ}؟ فقالَ النـَّاسُ:{رَضِـينـَا يَا خـَـليفـَة َ رَسُول ِاللهِ}. فقامَ عَـليٌ فقالَ:{لا نـَرضَى إلا َّ أنْ يَكونَ عُمَرَ}. قالَ:{فإنـَّهُ عُمَرُ}. فـَأقـَرُّوا بذلكَ  جَميعا وَرَضُوا بـِهِ, ثـُمَّ بَايَعـُوا.

فـَرَفـَعَ أبـُو بَـكر ٍ يَدَيهِ فقالَ:{اللهُمَّ إنـِّي لـَمْ أردْ  إلا َّ صَلاحَهُمْ, وَخِفـْتُ عَـلـَيهمُ الفِتـنـَة َ, فعَمِلتُ فـِيهمْ مَا أنتَ أعْـلـَمُ بـِهِ, وَاجتهَدْتُ لـَهُمْ رَأيي, فـَوَلـَّيتُ عَـليهمْ خـَيرَهُمْ وَأقوَاهـُمْ عَـليهِ, وَأحْرَصَهُمْ عَـلى مَا أرْشدَهُمْ, وَقـَدْ حَضَرَنِي مِـنْ أمْركَ مَا حَضَرَ فـَاخلـُـفـنِي فيهمْ, فـَهُمْ عـِبَادُكَ, وَنـَوَاصِيهمْ بيَـدِكَ, وَأصْـلِحْ لهُمْ أميرَهـُمْ, وَاجعَـلـْـهُ مِـنْ خـُـلــَـفـَائِــكَ الرَّاشِــدينَ, يـَـتــَّبـِعُ هَــدْيَ نـَبـِيِّ الرَّحْمَــةِ وَهَــدْيَ الصَّالِحيـنَ بَعْــدَهُ, وَأصْـلِــحْ لــَـهُ رَعـِيـَّـتـَهُ}‍.

{... وقبل أن يضع عمر بن الخطاب رضي الله عنه دستورا ً للولاةِ, وضع دستورا ً لنفسه قوامه أن الحكم محنة للحاكم, ومحنة للمحكومين, وأنه لا يصلح إلا بشدة لا جبرية فيها, ولين لا وهن فيه, وأن الخليفة مسؤول عن ولاته واحدا ً  واحدا ً في كل كبيرة وصغيرة, ولا يعفيه من اللوم أنه أحسن الاختيار.

قال يوما ً لمن حوله: أرأيتم إذا استعملت عليكم خير من أعلم ثم أمرته بالعدل, أكنت قضيت ما عليَّ؟

قالوا: نعم, قال: لا, حتى أنظر في عمله, أعمل بما أمرته أم لا؟

 

وعهود عمر بن الخطاب رضي الله عنه هي خير العهود التي تؤخذ على ولاة أمر ٍ, وأبينها للحدود القائمة بين الراعي والرعية, وخير ما فيها أنه كان يحث الناس على الاستغناء عن التحاكم إلى الحكام, خلافا ً لأصحاب الأمر الذين يودون لو فرضوا لأنفسهم حكما ً في كل شيء فكان يقول لهم:

أعطوا الحق من أنفسكم, ولا يحمل بعضكم بعضا ً على أن تحاكموا إليَّ.

وعاهد الناس فقال:

لكم عليَّ ألا َّ أجتني شيئا ً من خراجكم, ولا ما أفاء الله عليكم. ولكم عليَّ إذا وقع في يدي ألا َّ يخرج مني إلا َّ في حقه.

ولكم عليَّ أن أزيد عطاياكم وأرزاقكم إن شاء الله.

ولكم عليَّ ألا َّ ألقيكم في المهالك, ولا أجمِّركم (أي أحبسكم في ثغوركم), وإذا غبتم في البعوث, فأنا أبو العيال حتى ترجعوا إليهم, فاتقوا الله عباد الله, وأعينوني على أنفسكم بكفها عني, وأعينوني على نفسي بالأمر بالمعروف, والنهي عن المنكر, وإحضار النصيحة فيما ولاني الله من أمركم.

 

وجمع عمر بن الخطاب رضي الله عنه صلاح الأمر في ثلاث:

  1. أداء الأمانة.
  2. والأخذ بالقوة.
  3. والحكم بما أنزل الله.

وجمع رضي الله عنه صلاح المال في ثلاث:

  1. أن يؤخذ من حق.
  2. ويعطى في حق.
  3. ويمنع في باطل.

ومن أوائل عهوده في بيان الحق الذي يرشح الحاكم لولاية الحكم:

 

((أيها الناس, إني قد وُليت عليكم, ولولا رجاءٌ أن أكون خيركم لكم, وأقواكم عليكم, وأشدكم اضطلاعا ً بما ينوب من مهم أموركم, ما وليت ذلك منكم)).

 فأحق الناس بالحكم, أقدرهم على البر, والحزم والنهوض بالأعباء, وليس له في غير ذلك حق يرشحه للحكومة.

ومن أوائل خطبه بعد توليه الخلافة: ((إن الله ابتلاكم بي وابتلاني بكم, وأبقاني فيكم بعد صاحبيَّ, فلا والله لا يحضرني شيءٌ من أمركم فيَـلِيَهُ أحدٌ دوني, ولا يتغيب عني فآلوَ (أعتمد) فيه عن أهل الصدق والأمانة, ولئن أحسنوا لأحسننَّ إليهم, ولئن أساؤوا لأنكلنَّ بهم)).

فهو يعدهم أن يلي الأمر في كل ما حضره, وألا َّ يعهد فيه إلى غيره إلا َّ إذا غاب عنه, ثم لا يكون وكلاؤه فيه إلا َّ من أهل الصدق والأمانة, ثم هو لا يدعهم وشأنهم بعد ذلك, بل يراقبهم ويتتبع أعمالهم, فيحسن إلى من أحسن, وينكل بمن أساء, وقد كان عمر رضي الله عنه يقول, ويعني ما يقول, ويعمل بما يقول. وصارح القوم فيما لا يحصى من الخطب والأحاديث أن له عليهم حق الطاعة فيما أمر الله, فلا طاعة لمخلوق في معصية الخالق, وأن له عليهم حق النصيحة, ولو آذوه فيها, ومن ذلك الرواية المشهورة التي سأل الناس فيها أن يدلوه على عوجه فقال له أحدهم: والله لو علمنا فيك اعوجاجا ً لقومناه بسيوفنا, فحمد الله أن جعل في المسلمين من يقوِّم اعوجاج عمر بسيفه.

لم يكن عمر بن الخطاب رضي الله عنه يبيح من مال المسلمين لنفسه إلا َّ ما يقيم أوده وأود أهله عند الحاجة إليه, فإن رزقه الله ما يغنيه عن بيت المال كفَّ يده عنه.

يقول عمررضي الله عنه: ((ألا وإني أنزلت نفسي من مال الله بمنزلة ولي اليتيم, إن استغنيت استعففت, وإن افتقرت أكلت بالمعروف تقرم البهيمة الأعرابية ((القضم لا الخضم)) , أي كما تأكل ماشية البادية قضما ً بأطراف أسنانها, لا مضغا ً وطحنا ً بأضراسها)).

ولما سُئل عما يحل للخليفة من ما الله قال: ((إنه لا يحل لعمر من مال الله إلا َّ حلتان: حلة للشتاء, وحلة للصيف, وما أحج به وأعتمر, وقوتي وقوت أهلي كرجل من قريش, ليس بأغناهم, ولا بأفقرهم, ثم أنا بعد رجل من المسلمين)) }

‍‍      

إخوة الإيمان:

وَتـَدُورُ عَجَـلــَة ُ الزَّمَان ِ، مَرَّة ً ثانية ً, وَتـنقـَضِيْ سَنـَوَاتُ خِلافـَةِ الفـَـارُوق ِ عُـمَـرَ رضي الله عنه, الـذي مَــلأ الأرضَ عَـدلا ً, وَأعَـزَّ اللهُ بـِهِ الإسلامَ وَأهلـَهُ, وَاتـَّسَعَتْ فِي عَهـدِهِ رقـعَة ُ الدَّولـَةِ الإسلاميَّـةِ, وَتـَبـَوَّأ المُسلِمُونَ المَكانـَة َ اللائـِقـَة َ بـِهمْ بَينَ الأمَم ِ وَالشـُّعُوبِ, فكانـُوا بحَقٍّ خـَيرَ أمـَّةٍ أخرجَتْ لِلنـَّاس ِ.

أحبتنا الكرام : بهذا نكون قد أنهينا حديثنا عن مبايعة عمر بن الخطاب رضي الله عنه وأرضاه بالخلافة إلى نهاية عهده بها، وفي الحلقة القادمة إن شاء الله سيكون حديثنا عن مبايعة عثمان بن عفان رضي الله عنه بالخلافة،  وإلى ذلك الحين أستودعكم الله، أستودعه  دينكم وإيمانكم وخواتيم أعمالكم, والسلام عليكم ورحمة الله وبركاته.

More from مقالې

نفائس الثمرات - د عارف ژبه د زړه شاته ده

نفائس الثمرات

د عارف ژبه د زړه شاته ده

حسن بصري یو سړي ته واورېدل چې ډېرې خبرې کوي، نو ويې ویل: اې زما وراره! خپله ژبه وساته، ځکه ویل شوي دي: د ژبې څخه زیات د بند کولو مستحق شی نشته.

او روایت دی چې نبي صلی الله علیه وسلم فرمایلي دي: (ایا خلک به په اور کې په خپلو پوزو نه غورځول کیږي مګر د خپلو ژبو په حاصلاتو سره) دا حدیث دارمي په مرسل ډول روایت کړی، او ابن عبدالبر، ابن ابی شیبه او ابن المبارک هم.

او هغه به ویل: د عارف ژبه د زړه شاته ده، کله چې هغه وغواړي خبرې وکړي، نو فکر کوي، که خبرې د هغه په ​​ګټه وي، نو هغه خبرې کوي، او که د هغه په ​​​​زیان وي، نو چوپ پاتې کیږي. او د جاهل زړه د هغه د ژبې شاته دی، هرکله چې هغه د خبرو کولو اراده وکړي، نو هغه خبرې کوي.

د حسن بصري آداب، زهد او ویناوې

د ابوالفرج ابن الجوزي لخوا

ای الله زموږ په سردار محمد او د هغه په ​​کورنۍ او ټولو ملګرو دې رحمت ولورېږي

السلام علیکم ورحمة الله وبرکاته

اسلام څنګه سوډان ته داخل شو؟

اسلام څنګه سوډان ته داخل شو؟

نننی سوډان چې په خپلې جغرافیې سره پیژندل کیږي، د مسلمانانو له ننوتلو دمخه یو سیاسي، فرهنګي او یا دیني واحد نه و، بلکې مختلف توکمونه، قومیتونه او عقیدې پکې وېشل شوې وې. په شمال کې چې نوبیان دي؛ ارتودوکس نصرانیت د عقیدې په توګه خپور شوی و، او نوبي ژبه په خپلو مختلفو لهجو سره د سیاست، کلتور او خبرو اترو ژبه وه. په ختیځ کې بیا د بجې قبیلې ژوند کوي، چې د حامي قبیلو څخه دي (د نوح زوی حام ته منسوب دي) دوی خپله ژبه، جلا کلتور او مختلف عقیده لري لکه د شمال په څیر. او که چیرې موږ سویل ته لاړ شو، زنجي قبیلې د خپلو ځانګړو ځانګړتیاوو، خپلو ژبو او بت پرستۍ عقایدو سره ګورو. په لویدیځ کې هم همداسې ده. ([1])

همدا توکميز او کلتوري تنوع او تعدد د اسلام نه مخکې د سوډان د نفوسو د ترکیب له مهمو ځانګړتیاوو څخه ګڼل کیږي، او دا د څو عواملو له امله رامینځته شوی، په ځانګړې توګه دا چې سوډان د افریقا په شمال ختیځ کې یو ستراتیژیک جغرافیایي موقعیت لري. دا د افریقا د ښکر لپاره دروازه او د عربي نړۍ او شمالي افریقا، او د لویې صحارا افریقا د سویل ترمنځ د اړیکو کړۍ ده. دې موقعیت د تاریخ په اوږدو کې د تمدن، کلتور، سیاسي او اقتصادي تعاملاتو په برخه کې مهم رول لوبولی دی. سربیره پردې، دا په سره سمندرګي کې حیاتي سمندري بندرونه لري، چې د نړۍ یو له مهمو سوداګریزو لارو څخه ګڼل کیږي.

حبشې ته د صحابه کرامو رضوان الله علیهم اجمعین لومړنۍ هجرت (د نبوت په پنځم کال د رجب په میاشت کې، چې د دعوت د څرګندیدو دوهم کال و) د اسلام او د سوډان د ختیځو ټولنو ترمنځ د لومړنیو اړیکو لومړنۍ نښه ګڼل کیدی شي. که څه هم د هجرت هدف په اصل کې په مکه کې له ظلم څخه د خوندي ځای لټول و، دې ګام په افریقایي او سوډاني فضا کې د لومړني اسلامي حضور پیل وښود. پیغمبر ﷺ په ۶ هجري کې خپل استازی عمرو بن امیه د نجاشي په نامه یو لیک سره واستاوه او هغه یې اسلام ته دعوت کړ ([2]) او نجاشي په یوه لیک کې ځواب ورکړ او په هغه کې یې د اسلام منل څرګند کړل.

د خلیفه راشد عمر بن الخطاب په وخت کې په ۲۰ هجري/۶۴۱ میلادي کې د عمرو بن العاص په لاس د مصر له فتح کیدو سره، نوبیانو خطر احساس کړ کله چې اسلامي دولت د شمالي نیل په دره کې خپل اداري او سیاسي نفوذ ټینګول پیل کړ، په ځانګړې توګه د مصر په صعید کې چې د سوډاني نوبیا سلطنتونو لپاره یو ستراتیژیک او جغرافیایي غزیدل و. له همدې امله، د نوبیا سلطنتونو د دفاعي غبرګون په توګه د مصر په صعید باندې مخکینۍ بریدونه پیل کړل. خلیفه عمر بن الخطاب رضي الله عنه د مصر والي عمرو بن العاص ته امر وکړ چې د مصر سویلي پولو د خوندي کولو او اسلامي دعوت د خپرولو لپاره د سوډان د نوبیا ځمکې ته لښکرې واستوي. په خپل وار سره، عمرو بن العاص په ۲۱ هجري کې د عقبه بن نافع الفهري په مشرۍ یو لښکر ورواستاوه، خو لښکر شاته تګ ته اړ شو، ځکه چې د نوبیا خلکو په ډیره سخته توګه مقابله وکړه، او ډیری مسلمانان ړانده شول، ځکه چې نوبیان په غشو ویشتلو کې ډیر ماهر وو، او حتی په سترګو کې به یې هم دقیق ګوزارونه کول، له همدې امله مسلمانانو دوی ته "د سترګو ویشتونکي" ویل. په ۲۶ هجري (۶۴۷ میلادي) کې د عثمان بن عفان په وخت کې عبدالله بن ابي سرح د مصر والي وټاکل شو او د یو ښه مجهز لښکر په مشرۍ د نوبیانو سره جګړې ته چمتو شو او وکولی شو چې په سویل کې دنقلې ته ورسیږي* د نوبیا د عیسوي سلطنت پلازمینه په ۳۱ هجري/۶۵۲ میلادي کې او ښار یې کلابند کړ. کله چې هغوی د سولې او جوړجاړي غوښتنه وکړه، عبدالله بن ابي سرح د هغوی غوښتنې ته ځواب ورکړ ([3]). او د دوی سره یې د بقط په نامه یو تړون لاسلیک کړ** او په دنقلة کې یې یو جومات جوړ کړ. څیړونکو د بقط په معنی کې ډیره هڅه کړې، ځینې یې وايي چې دا لاتیني کلمه ده (Pactum) چې د موافقې معنی لري، او تاریخپوهان او لیکوالان دا سوله د نورو سولې تړونونو په څیر نه ګڼي چې مسلمانانو په هغو کسانو باندې باج لګاوه چې دوی سره یې سوله کوله، بلکې دا د مسلمانانو او نوبیا ترمنځ یو تړون یا اوربند ګڼي.

عبدالله بن ابي سرح د دوی سره د امنیت ژمنه وکړه چې مسلمانان به ورسره جګړه نه کوي او نوبیان به د مسلمانانو هیواد ته د اوسیدو پرته تیریږي او نوبیان باید په خپل هیواد کې د مسلمانانو یا تړون کونکو ساتنه وکړي تر څو چې له هغه څخه وځي ([4]). او دوی باید هغه جومات وساتي چې مسلمانانو په دنقلة کې جوړ کړی دی او هغه پاک او روښانه وساتي او احترام یې وکړي او د لمانځه کوونکو څخه یې منع نه کړي او هر کال باید د خپلو متوسط غلامانو څخه ۳۶۰ سرونه ورکړي او په مقابل کې مسلمانان په کلني ډول د غلو او جامو په ورکولو کې مرسته کوي (ځکه چې نوبي پاچا په خپل هیواد کې د خوړو د کمښت څخه شکایت وکړ) مګر دوی د خپل هیواد په وړاندې د دښمن یا یرغلګر په ورکولو باندې مکلف نه دي. په دې سولې سره مسلمانان د سویل له خوا د خپلو پولو په خونديتوب ډاډه شول او د دواړو هیوادونو ترمنځ یې د پولې څخه د تیریدونکې سوداګرۍ ضمانت وکړ او د دولت په خدمت کې یې د نوبیا قوي لاسونه ترلاسه کړل. د مالونو د حرکت سره، نظرونه هم لیږدول کیدل، او مبلغینو او سوداګرو د سولې له لارې په نوبیا کې د اسلام په خپرولو کې مهم رول ولوباوه، په ځانګړې توګه د ښه چلند له لارې. سوداګریز قافلو خپل عقیده، ژبه، تمدن او د ژوند بڼه لکه د سوداګریزو توکو په څیر لیږدول.

همدارنګه عربي ژبه د سوډان په ټولنو کې په ځانګړې توګه د سوډان په شمال کې په ورځني ژوند کې مخ په زیاتیدونکي حضور لري. دې تړون د مسلمانانو او نوبیا عیسویانو ترمنځ د شپږو پیړیو لپاره یو ډول دایمي اړیکه رامینځته کړه ([5]). په دې موده کې، اسلامي عقیده د اوومې میلادي پیړۍ له نیمایي راهیسې د مسلمانو سوداګرو او عرب مهاجرینو په لاس د سوډان د ختیځې برخې شمال ته ننوتله. دا لوی عربي مهاجرتونه له دریو لارو څخه تیر شوي: لومړی: له مصر څخه، او دوهم له حجاز څخه د باضع، عيذاب او سواکن بندرونو له لارې، او دریم: له مغرب او شمالي افریقا څخه د سوډان د منځنیو سیمو له لارې. خو د دغو ډلو اغیز د دوی د کوچنۍ اندازې له امله اغیزمن نه و، که چیرې موږ دا د هغو لویو شمیرو سره پرتله کړو چې د نهمې میلادي پیړۍ راهیسې له مصر څخه جنوب ته تللي، او په پایله کې یې د بجې، نوبیا او منځني سوډان ځمکه د عربي عنصر سره یوځای شوه. ځکه چې په هغه وخت کې عباسي خلیفه المعتصم (۲۱۸-۲۲۷ هجري/۸۳۳-۸۴۲ میلادي) پریکړه وکړه چې په ترکي سرتیرو تکیه وکړي او د عربي سرتیرو څخه لاس واخلي، کوم چې په مصر کې د عربو په تاریخ کې یوه خطرناکه نقطه ګڼل کیږي. په دې توګه دریمه هجري/نهمه میلادي پیړۍ سوډان ته د پراخو عربي مهاجرتونو شاهده وه، او بیا په سویل او ختیځ کې پراخو میدانونو ته ننوتل ([6]) په دې سیمو کې ثبات د دې لامل شو چې د هیواد له خلکو سره اړیکه ټینګه شي او په دوی باندې اغیزه وکړي او دوی د اسلام منلو ته وهڅوي او په کې داخل شي.

په دولسمه میلادي پیړۍ کې، د صلیبیانو لخوا د فلسطین له اشغال وروسته، د مصري او مغربي حاجیانو لپاره د سینا لار خوندي نه وه، نو دوی د عيذاب بندر ته لاړل (چې د سرو زرو بندر په نوم پیژندل کیږي او د سره سمندرګي په ساحل کې موقعیت لري). کله چې هلته د حاجیانو تګ راتګ زیات شو او مسلمانانو د حجاز په سپیڅلو ځمکو کې د تګ راتګ پر مهال هلته تګ راتګ کاوه، هغه کښتۍ چې د یمن او هند توکي یې لیږدول هلته لنګر اچول او په پایله کې یې د هغه سیمه اباده کړه او حرکت یې زیات کړ او عيذاب د مسلمانانو په دیني او سوداګریزو ژوند کې یو ممتاز مقام ترلاسه کړ. ([7])

څنګه چې د نوبیا پاچاهانو هرکله چې دوی د مسلمانانو ضعف یا کمزوري لیدله، خپل تړونونه ماتول او په مصر کې په ځانګړې توګه د داود د پاچاهۍ په وخت کې په ۱۲۷۲ میلادي کې د مسلمانانو په اسوان او ځایونو باندې بریدونه کول، مسلمانان اړ شول چې د ظاهر بیبرس په وخت کې له دوی سره جګړه وکړي او په ۱۲۷۶ میلادي کې د دواړو خواوو ترمنځ یو نوی تړون لاسلیک شو او په پای کې سلطان الناصر بن قلاوون په ۱۳۱۷ میلادي کې دنقلة فتح کړه او د نوبیا پاچا عبدالله د پاچا داود وراره په ۱۳۱۶ میلادي کې اسلام قبول کړی و او هلته یې د اسلام په خپرولو کې اسانتیا رامنځته کړه او د نوبیا هیواد په بشپړه توګه په اسلام کې داخل شو. ([8])

خو د علوة نصراني سلطنت په ۱۵۰۴ میلادي کې د عربی عبدلاب او زنجي فونج قبیلو ترمنځ د اتحاد په پایله کې نسکور شو او د فونج اسلامي سلطنت تاسیس شو چې د پلازمینې په نوم د "سنار سلطنت" او د "آبي سلطنت" په نوم هم پیژندل کیږي، او د سنار سلطنت لومړنی عربي اسلامي دولت ګڼل کیږي چې په سوډان کې د اسلام او عربي ژبې له خپریدو وروسته تاسیس شوی. ([9])

د عربي اسلامي نفوذ د زیاتیدو په پایله کې د نوبیا، علوة، سنار، تقلي او دارفور په هیوادونو کې شاهي کورنۍ له هغه وروسته مسلمانې شوې چې نصراني یا بت پرستې وې. د حاکمې طبقې لخوا د اسلام منلو د سوډان په تاریخ کې یو څو اړخیز انقلاب رامینځته کړ. مسلمانې حاکمې کورنۍ جوړې شوې او ورسره د سوډان د اسلامي سلطنتونو لومړنۍ نمونې تاسیس شوې چې د دې دین په پیاوړتیا کې یې لوی رول درلود او د اسلام د خپرولو، د ستنو د ټینګولو او د سوډان په ځمکه کې د اسلامي تمدن د بنسټونو په ایښودلو کې یې فعاله ونډه واخیسته. ځینو پاچاهانو په خپلو هیوادونو کې د مبلغینو رول لوبولی او خپل رول یې د چارواکو په توګه درک کړی چې په غاړه یې د دې دین رسول او ساتنه ده، نو دوی په نیکۍ امر کاوه او له بدۍ څخه یې منع کول، د خدای شریعت ته یې رجوع کول او تر خپله وسه یې عدالت ټینګاوه او د خدای لوري ته یې بلنه ورکوله او د هغه په لار کې یې جهاد کاوه. ([10])

په دې توګه په دې سیمه کې د اسلام دعوت د بت پرستۍ او نصراني تبشیري کمپاینونو په مینځ کې په قوي او فعاله توګه پرمخ لاړ. په دې توګه سوډان د هغو سیمو څخه شمیرل کیږي چې سوله ایز دعوت په کې د اسلام د خپریدو ریښتینې بیلګه وړاندې کړې او مسلمانانو د قناعت، دلیل او ښه چلند له لارې د خپلې عقیدې په خپرولو کې وړتیا وښودله، نو د قافلو سوداګرۍ او فقیهانو د سوډان په خاوره کې د اسلام په خپرولو کې لوی رول ولوباوه، چیرته چې بازارونه د جګړې ډګرونو ځای ناستي شول او په توحیدي عقیده کې د تورې پر ځای امانت، صداقت او ښه چلند خپور شو ([11]) او په دې اړه فقیه تاریخپوه ابو العباس احمد بابا التنبکتي وايي: "د سوډان خلکو په خپله خوښه اسلام قبول کړ پرته له دې چې څوک یې په دوی باندې تسلط ولري لکه د کانو او برنو خلک، موږ نه دي اوریدلي چې چا د دوی له اسلام څخه دمخه په دوی تسلط موندلی وي".

#د_سوډان_بحران         #SudanCrisis

دا د حزب التحریر مرکزي مطبوعاتي دفتر لپاره لیکل شوی

م. درة البکوش

** د امیر عبدالله بن سعد بن ابی سرح څخه د نوبیا د لوی او د هغه د سلطنت ټولو خلکو ته د ژمنې ضمیمه:

"دا ژمنه د نوبیا له کوچني او لوی څخه د اسوان له ځمکې څخه تر علوة ځمکې پورې تړون شوې ده چې عبدالله بن سعد دوی ته د مسلمانانو او د مصر د صعید له خلکو او د نورو مسلمانانو او ذمه دارانو ترمنځ یو امان او هدنه ورکړې ده، تاسو د نوبیا ټولګی د خدای او د هغه د رسول محمد النبي ﷺ په امان کې خوندي یاست، چې موږ به ستاسو سره جګړه نه کوو، او نه به تاسو ته جګړه جوړوو او نه به په تاسو باندې یرغل کوو تر څو چې تاسو زموږ او ستاسو ترمنځ په شرایطو پاتې یاست، په دې شرط چې تاسو زموږ هیواد ته د اوسیدو پرته تیریږئ، او موږ ستاسو هیواد ته د اوسیدو پرته تیریږو، او تاسو باید د هغه چا ساتنه وکړئ چې ستاسو هیواد ته راځي، یا د مسلمان یا تړون کونکي په توګه د هغه په لور ځي، تر څو چې له تاسو څخه وځي، او تاسو باید د مسلمانانو هر هغه تښتیدلی غلام بیرته راولیږئ چې تاسو ته راځي، تر څو چې تاسو هغه د اسلام ځمکې ته بیرته راولیږئ، او په هغه باندې تسلط ونه مومئ او د هغه څخه یې منع نه کړئ او د هغه مسلمان سره چې ستاسو په لور راځي مزاحمت مه کوئ او ورسره خبرې مه کوئ تر څو چې هغه له هغه څخه لاړ شي، او تاسو باید هغه جومات وساتئ چې مسلمانانو ستاسو د ښار په انګړ کې جوړ کړی دی، او له هغه څخه د لمانځه کوونکو څخه منع نه کړئ، او تاسو باید هغه پاک او روښانه وساتئ او احترام یې وکړئ، او تاسو باید هر کال درې سوه او شپیته سرونه ورکړئ، تاسو هغه د مسلمانانو امام ته د خپل هیواد د متوسط غلامانو څخه ورکړئ پرته له عیب څخه، چې په هغې کې نارینه او ښځینه وي، په هغې کې زوړ سړی او نه بوډۍ او نه ماشوم چې بلوغ ته رسیدلی وي، تاسو دا د اسوان والي ته ورکوئ، او پر مسلمان باندې دښمن نه شته چې ستاسو په لور راشي او نه هغه د علوة له ځمکې څخه تر اسوان ځمکې پورې له تاسو څخه منع کوي، نو که تاسو د مسلمان غلام ته پناه ورکړئ یا مسلمان یا تړون کونکی ووژنئ، یا د هغه جومات ته چې مسلمانانو ستاسو د ښار په انګړ کې جوړ کړی دی د ړنګولو یا منع کولو په توګه مزاحمت وکړئ او یا د درې سوه سرونو او شپیته سرونو څخه یو څه منع کړئ، نو دا هدنه او امان له تاسو څخه لرې کیږي او موږ او تاسو بیرته سره برابر یو تر څو چې خدای زموږ ترمنځ فیصله وکړي، او هغه زموږ ترمنځ تر ټولو غوره فیصله کوونکی دی، په دې باندې د خدای ژمنه او میثاق او ذمه ده او د هغه د رسول محمد ﷺ ذمه ده، او زموږ لپاره په دې باندې ستاسو ترټولو لویه ژمنه ده چې تاسو په مسیح، د حواریونو او ستاسو د دین او ملت د هغو کسانو په ژمنه چې تاسو یې لوی ګڼئ ایمان لرئ.

خدای زموږ او ستاسو ترمنځ په دې باندې شاهد دی. دا د عمرو بن شرحبیل لخوا د رمضان په میاشت کې په یو دیرشم کال کې لیکل شوی دی".


[1] سوډان ته د اسلام ننوتل او د عقیدو په سمولو کې یې اغیز د ډاکټر صلاح ابراهیم عیسی لخوا

[2] د ابن الجوزي لخوا د سوډان او حبش د خلکو په فضیلت کې د تنویر الغبش د کتاب لسم باب

* د اسلام څخه مخکې د نوبیا هیوادونه په 3 سلطنتونو ویشل شوي وو، چې عبارت دي له نوبیا، مقره او علوة (د اسوان څخه سویل ته تر اوسني خرطوم پورې) بیا وروسته د نوبیا او مقره سلطنتونه د 570 میلادي څخه تر 652 میلادي پورې سره یوځای شول او د نوبیا سلطنت ونومول شو او پلازمینه یې دنقلة وه

[3] د امام احمد بن یحیی بن جابر البغدادي (چې په البلاذري مشهور دی) لخوا د البلدانو فتوحات

** د ژمنې د بشپړ متن د لوستلو لپاره ضمیمه وګورئ

[4] د ډاکټر مصطفی محمد سعد لخوا په منځنیو پیړیو کې اسلام او نوبیا

[5] په سوډان کې اسلام د ج. سپنسر ټریمنګهام لخوا لیکل شوی

[6] د یوسف فضل حسن لخوا د صحارا د سویل په افریقا کې د اسلام خپریدل

[7] د ډاکټر مکی شبیکه لخوا د پیړیو په اوږدو کې سوډان

[8] د محمود شاکر لخوا سوډان

[9] د ډاکټر طیب بوجمعة نعیمة لخوا د فونج اسلامي سلطنت په تاریخ کې یوه کتنه (910 - 1237 هجري/ 1504 – 1821 میلادي)

[10] د ډاکټر مصطفی محمد سعد لخوا په منځنیو پیړیو کې اسلام او نوبیا

[11] د ډاکټر نور الدین الشعباني لخوا د صحارا په سویل کې د اسلام او حاکمو کورنیو په تاریخ کې مطالعات