الكلمة السادسة في مؤتمر "الخلافة والتعليم": التعليم ما قبل المدرسة في الإسلام
March 11, 2017

الكلمة السادسة في مؤتمر "الخلافة والتعليم": التعليم ما قبل المدرسة في الإسلام

الكلمة السادسة

الأردن

التعليم ما قبل المدرسة في الإسلام

السلام عليكم ورحمة الله وبركاته،

أرحب بكن في هذا المؤتمر المهم وأشكر مستضيفاتنا، أخواتنا في إندونيسيا ذلك البلد الذي دخل أهله في الإسلام عن طريق التجار بلا حرب ولا قتال، واستضاف عددا من مؤتمرات الخلافة، والشكر موصول إلى القسم النسائي في الحزب اللواتي أشرفن على إنجاز هذا المؤتمر وبارك الله بالجميع وجعله في ميزان حسناتكن...

أخواتي العزيزات:

يشكل التعليم ما قبل المدرسة في السنوات الخمس أو الست الأولى من عمر الطفل الركيزة الأولى في تكوين شخصيته، ويكون فيها للوالدين تأثير كبير، ويُضاف إليهما تأثير المعلمة عندما يذهب الطفل إلى الروضة.

وقد اعتنى الإسلام بهذه المرحلة لأهميتها، واهتم بأن تكون العقيدة الإسلامية هي أساس منهج التعليم، فتوضع مواد الدراسة وطرق التدريس جميعها على الوجه الذي لا يُحدِث أي خروج في التعليم على هذا الأساس، بحيث تتحقق أهداف التعليم ما قبل المدرسة والمراحل التي تلحقها في بناء الشخصية الإسلامية بتكوين العقلية الإسلامية والنفسية الإسلامية، وتمكين الطفل من التعامل مع البيئة المحيطة به.

منهج التعليم في مرحلة ما قبل المدرسة

في مواد الدراسة يجب الاهتمام بتكوين حصيلة لغوية للطفل بالإكثار من التحدث إليه وتشجيعه على التعبير عما في نفسه بالكلام والحرص على النطق السليم للحرف وتحفيظه بعض السور من القرآن والأناشيد وقراءة القصص، ولا بد من الاهتمام بتعليم الطفل أجزاء جسمه وكيف يعبر عن انفعالاته وشرح الصلة بينه وبين أقاربه، وعند تعليمه الكتابة والحروف وجب ربطها بأشياء مادية ومفاهيم إسلامية، كما يجب الاهتمام بأسئلة الطفل والإجابة عليها إجابة واضحة وصحيحة ومقنعة، وأن تُؤخذ أسئلته مأخذ الجد... كما ينبغي تعليمه الاتجاهات والأطوال والأحجام وفوائد الأشياء التي يستعملها وكيفية استخدامها، وإبعاد الأشياء الضارة عنه كالمقص والسكين والغاز وإشعال النار وبيان ضررها وتعليمه كيفية استخدامها فيما لو اضطر إلى ذلك. وأن يتعلم كيف يغسل يديه ووجهه وأسنانه وكيف يلبس ملابسه وحذاءه...الخ وتعليمه البيئة المحيطة به من حيوانات وجمادات وجغرافيا المكان الذي يعيش فيه من جبال وسهول وأنهار، والشمس والقمر والنجوم والمدينة والقرية والحي وأسرته وأقاربه وجيرانه...

أخواتي حضورا ومشاهدين:

نأتي الآن إلى طريقة التدريس في مرحلة ما قبل المدرسة: يجب الاهتمام بمكونات العقل اهتماما شديدا، فيجب الاهتمام بالدماغ والحواس من حيث اكتمال النمو وعدم وجود أمراض يعاني منها الطفل سواء في الدماغ أو الحواس فيعمل على معالجته إن وُجدت، كما يجب تلبية الحاجات الأساسية للطفل حتى ينمو دماغه وحواسه نموا طبيعيا فيتم الاهتمام بطعامه وشرابه ونظافته وصحته ومعالجة بعض المظاهر المرضية كالمغص أو البكاء والصراخ. وترك الطفل يلهو ويلعب ويتحرك في أماكن آمنة وتحت رقابة المربي حتى تنمو أعضاء جسمه ويتمكن من استخدامها، وأن تختار له الألعاب الكبيرة الحجم في البداية ومع تقدمه في السن يمكن من اللعب بالقطع الصغيرة حتى تتدرب العضلات الصغيرة، وينمو التآزر بين عضلاته وبصره.

ومن الجدير بالذكر أن أفضل طريقة لتعليم الطفل المفاهيم هي الربط بين اللفظ والواقع، فإذا كان الواقع محسوسا وملموسا وحاضرا يتم الربط بينهما مباشرة، فيقال للطفل هذه تفاحة بصوت واضح ونعطيه التفاحة ليلمسها بحاسة اللمس أو يشمها أو يتذوقها، أو هذا كتاب اللغة العربية مع إعطائه الكتاب ليتصفحه ويرى ما به، وإذا كان الواقع المادي غير حاضر نري الطفل صورة عنه مع ذكر اسمه، مثلا هذا أسد مع الإشارة إلى صورة الأسد، أو هذا جبل مع الإشارة إلى صورة الجبل، وإذا كان الواقع محسوسا غير ملموس كالجوع والعطش فنربط بين صورة طفل جائع ولفظ الجوع، أو بين صورة طفل عطشان وبين لفظ العطش أو صورة طفل خائف وبين لفظ الخوف وهكذا...، وإذا كان الواقع غير ملموس ولا محسوس ولكن تدل آثاره عليه فنلفت نظر الطفل إلى الآثار ونربط بينها وبين الواقع، فمثلا الله خالق ونربط ذلك بالناس والحيوانات والجمادات والسماء والأرض والقمر وغير ذلك من الأشياء التي تدل على وجود الخالق، أو نربط بين لفظ الكهرباء وبين إنارة اللمبة أو تحريك المروحة، أو بين لفظ الهواء وحركة الأشجار، أو عمل مروحة من الورق وتحريكها أمام وجهه، وإذا كان الواقع مغيبا كالرسل والأنبياء فنتلو على الطفل آيات من القرآن تخبر عنهم. كذلك يجب تعليمه مقياس الحلال والحرام للحكم على الأفعال كأن توضع مثلا صورة لأطفال يقومون بأعمال مختلفة ويتم تصنيفها حسب الحلال والحرام...

نعم.. إن الطريقة في الإسلام ثابتة وهي الخطاب الفكري والتلقي الفكري، أما الأساليب والوسائل فهي متغيرة ومتنوعة، كالتلقين والتكرار والحوار والمناقشة والقصة والمحاكاة وحل المشكلات وإجراء التجارب والتدريب العملي المباشر... وكثيرا ما يحتاج الأسلوب إلى وسيلة أو أكثر للقيام بالعمل... فمثلا كان الخطاب والتلقي الفكريين يتم بالقلم والورقة والمشافهة والتقليد والكتابة، لكنها اليوم تتم بالصور المطبوعة والمتحركة والأشرطة الصوتية والتجارب في المختبرات، كما يمكن استخدام الطريقة العلمية في تعليمه خواص الأشياء بتذوقها كتذوق المالح والحامض والحار والبارد والمر والحلو أو شمها كشم العطور والورود. ولا بد من الحرص على غرس الأساسيات الأولى للقيم الأربع وهي القيم الروحية بربطهم منذ الصغر بالعقيدة الإسلامية وتعاليم الشريعة من عبادات وأخلاق وملبوسات ومطعومات ومعاملات. والإنسانية بتعليم الأطفال الروابط الأسرية بتعليمه مفاهيم الأقارب والإحسان إليهم واحترامهم، وتعليمهم معنى الجيران والأصدقاء والإحسان إليهم والتعاون معهم. والخلقية بتربية الأولاد منذ الصغر على الأخلاق الإسلامية. والمادية بتعليم الطفل كيفية الاهتمام بصحته ونظافته وقوته البدنية والحديث معه عن المستقبل والعمل الذي يريد امتهانه ومساعدته في اتخاذ الخطوات الأولى لتحقيق ذلك حتى تنمو شخصية الطفل فيما بعد نموا سويا...

أخواتي الكريمات:

كثيرا ما نشكو من العصيان والتمرد لدى الأطفال، فكيف يمكن التأثير عليهم في الإسلام ليقوموا بما طلب منهم من غير تبرم أو غضب؟

كنا نستخدم القدوة والقصة في التأثير على الأطفال ولكن اليوم هناك أساليب جديدة في التأثير عليهم منها معرفة نمط التفكير عند الطفل إن كان بصريا أو سمعيا أو حسيا، وأسلوب آخر هو معرفة مفاتيح الحوار معه: هل هو من الناس الذين يفضلون الحصول على المتعة أم من الذين يركزون على تجنب الألم؟ هل هو من الذين يتأثرون بكلام الآخرين حولهم أم بحديث أنفسهم؟ هل هو من الذين يهتمون بمصالحهم الخاصة أو مصالح الآخرين؟ وهل هو من الذين يركزون على أوجه الخلاف أم أوجه التشابه بين الأشياء؟ وهل هو من الذين يقتنعون بسرعة من مرة واحدة، أم من الذين يحتاجون كل مرة إلى إقناع؟ وهل هو من الناس الذين يقومون بأنشطتهم مضطرين، أم الرغبة تدفعهم لذلك؟ وكل صنف من هؤلاء له مدخل للحديث.

وهناك أسلوب ثالث بأن نترك مجالا للطفل للحديث عن نفسه وطموحاته وأحلامه، وأن نساعده في تحقيقها ونضعه على الخطوة الأولى لتحقيقها، وأن نعلمه كيف يتحكم في مشاعره.

كما لا بد للمربين من إدراك أهمية الأوامر الفعالة، أي في كيفية طرح الأمر على الطفل بأن يستخدم اللطف في الطلب ككلمة "من فضلك" أو "لو سمحت" فإذا نفذ الطلب نقول له "شكرا" أو "أحسنت" أو "بارك الله فيك"، فإذا لم يستجب استخدم الحزم معه بإعطاء الأمر بلهجة قوية ولكن هادئة. لا نعطِيه أوامر غامضة ولا نسأله سؤالا عند إعطائه الأمر، ولا نعلق على السلوك السيئ عند إعطاء الأمر، ولا نعطي أسبابا لقانون معين أثناء حصول السلوك السيئ، فإن الوقت الذي يجب أن توضح فيه القانون أو القاعدة السلوكية المطلوبة يجب أن تكون قبل وقوع المخالفة أو بعد التوقف عنها وليس أثناءها...

وإن الطفل مثل غيره معرض للسلوك الخاطىء، فهنا كيف يتم إصلاح هذا السلوك في الإسلام؟ هناك عدة أساليب منها:

  1. أسلوب المكافأة (التعزيز) أي الثواب: وقد استخدم القرآن أسلوب الثواب والعقاب في تقويم السلوك البشري، فعلى المربي/ة أن يستخدم أسلوب الثواب أو المكافـأة لتعزيز السلوك الصحيح الخاضع لمفهوم الحلال، ولا يجب أن نغفل عن مكافأة السلوك الحلال بسرعة حتى يربط الطفل بين الفعل الذي قام به والثواب، وأن نستمر في المكافأة كلما صدر من الطفل نفس الفعل أو غيره، وأن نمدح السلوك الحلال أكثر من مدح الطفل نفسه، فإذا قام الولد بتلبية نداء أمه نقول له: إن طاعتك لأمك عمل صالح يثيبك الله عليه، أفضل من قولك له: إنك جيد وإنك رائع، وإن وضع نجمة حلوة الشكل على كل إجابة صحيحة أو واجب حله يعزز نجاحه وينقله إلى نجاح آخر. وكذلك نستخدم أسلوب الترغيب حينما نطلب من الطفل القيام بعمل لا يحبه ولا يرغب في أدائه، وكان العمل مهماً أن يتعلم القيام به ويعمله، كأن نقول له إذا أكملت واجباتك سأسمح لك باللعب بلعبة يحبها، فهذا يوجد لدى الطفل دافعا للقيام بمهام لا يهواها ولكنها ضرورية له. ولكن لننتبه أخواتي ونحذر في ثلاثة أمور: الفشل في مكافأة السلوك الجيد، ومعاقبة السلوك الجيد من غير قصد، ومكافأة السلوك السيئ من غير قصد..!!
  2. أسلوب المحو (التجاهل المقصود للأخطاء):

هو إهمال السلوك السيئ الذي يقوم الطفل للفت النظر كالإزعاج أو الصراخ، والانتظار حتى يقوم الطفل بسلوك بديل كالتوقف عن الإزعاج والهدوء، عندها نعطي الطفل الاهتمام وإذا لم يتمكن الطفل من معرفة السلوك الجيد الذي نود استبداله فنعلمه إياه عن طريق التلقين، وإذا كان الطفل يضايق إخوانه أو زملاءه وهم يؤدون الصلاة أو يقومون بحل واجباتهم المدرسية ليحصل على اهتمامهم. فنعلمه كيف يؤدي الصلاة معهم، ونعطيه حقيبة وقلما ودفترا وكتبا ليشارك إخوانه في دراستهم ويقلدهم وهم يقومون بالكتابة أو القراءة أو أداء نشيد أو ترتيل آية. وإذا كان طالبا في الروضة فأشغليه بواجبات إثرائية.

3. أسلوب العقاب:

مثل الإقصاء والتوبيخ وإظهار عدم الرضا والنتائج الطبيعية للسلوك السيئ في حالة عدم وجود خطورة، فإذا كانت النتائج خطرة ينتقل إلى اتباع النتائج المنطقية للسلوك السيئ وجزاء السلوك ولا يصح استخدام الضرب في هذه المرحلة...

أخواتي الكريمات: كان هذا عرضاً موجزاً للتعليم ما قبل المدرسة في دولة الخلافة الراشدة على منهاج النبوة، القادمة قريبا بإذن الله، وأسأل الله أن يستخدمنا في إقامتها وأن نكون من شهودها وجنودها الأوفياء... آمين.

والسلام عليكم ورحمة الله وبركاته

نجاح السباتين – ولاية الأردن

More from مقالې

نفائس الثمرات - د عارف ژبه د زړه شاته ده

نفائس الثمرات

د عارف ژبه د زړه شاته ده

حسن بصري یو سړي ته واورېدل چې ډېرې خبرې کوي، نو ويې ویل: اې زما وراره! خپله ژبه وساته، ځکه ویل شوي دي: د ژبې څخه زیات د بند کولو مستحق شی نشته.

او روایت دی چې نبي صلی الله علیه وسلم فرمایلي دي: (ایا خلک به په اور کې په خپلو پوزو نه غورځول کیږي مګر د خپلو ژبو په حاصلاتو سره) دا حدیث دارمي په مرسل ډول روایت کړی، او ابن عبدالبر، ابن ابی شیبه او ابن المبارک هم.

او هغه به ویل: د عارف ژبه د زړه شاته ده، کله چې هغه وغواړي خبرې وکړي، نو فکر کوي، که خبرې د هغه په ​​ګټه وي، نو هغه خبرې کوي، او که د هغه په ​​​​زیان وي، نو چوپ پاتې کیږي. او د جاهل زړه د هغه د ژبې شاته دی، هرکله چې هغه د خبرو کولو اراده وکړي، نو هغه خبرې کوي.

د حسن بصري آداب، زهد او ویناوې

د ابوالفرج ابن الجوزي لخوا

ای الله زموږ په سردار محمد او د هغه په ​​کورنۍ او ټولو ملګرو دې رحمت ولورېږي

السلام علیکم ورحمة الله وبرکاته

اسلام څنګه سوډان ته داخل شو؟

اسلام څنګه سوډان ته داخل شو؟

نننی سوډان چې په خپلې جغرافیې سره پیژندل کیږي، د مسلمانانو له ننوتلو دمخه یو سیاسي، فرهنګي او یا دیني واحد نه و، بلکې مختلف توکمونه، قومیتونه او عقیدې پکې وېشل شوې وې. په شمال کې چې نوبیان دي؛ ارتودوکس نصرانیت د عقیدې په توګه خپور شوی و، او نوبي ژبه په خپلو مختلفو لهجو سره د سیاست، کلتور او خبرو اترو ژبه وه. په ختیځ کې بیا د بجې قبیلې ژوند کوي، چې د حامي قبیلو څخه دي (د نوح زوی حام ته منسوب دي) دوی خپله ژبه، جلا کلتور او مختلف عقیده لري لکه د شمال په څیر. او که چیرې موږ سویل ته لاړ شو، زنجي قبیلې د خپلو ځانګړو ځانګړتیاوو، خپلو ژبو او بت پرستۍ عقایدو سره ګورو. په لویدیځ کې هم همداسې ده. ([1])

همدا توکميز او کلتوري تنوع او تعدد د اسلام نه مخکې د سوډان د نفوسو د ترکیب له مهمو ځانګړتیاوو څخه ګڼل کیږي، او دا د څو عواملو له امله رامینځته شوی، په ځانګړې توګه دا چې سوډان د افریقا په شمال ختیځ کې یو ستراتیژیک جغرافیایي موقعیت لري. دا د افریقا د ښکر لپاره دروازه او د عربي نړۍ او شمالي افریقا، او د لویې صحارا افریقا د سویل ترمنځ د اړیکو کړۍ ده. دې موقعیت د تاریخ په اوږدو کې د تمدن، کلتور، سیاسي او اقتصادي تعاملاتو په برخه کې مهم رول لوبولی دی. سربیره پردې، دا په سره سمندرګي کې حیاتي سمندري بندرونه لري، چې د نړۍ یو له مهمو سوداګریزو لارو څخه ګڼل کیږي.

حبشې ته د صحابه کرامو رضوان الله علیهم اجمعین لومړنۍ هجرت (د نبوت په پنځم کال د رجب په میاشت کې، چې د دعوت د څرګندیدو دوهم کال و) د اسلام او د سوډان د ختیځو ټولنو ترمنځ د لومړنیو اړیکو لومړنۍ نښه ګڼل کیدی شي. که څه هم د هجرت هدف په اصل کې په مکه کې له ظلم څخه د خوندي ځای لټول و، دې ګام په افریقایي او سوډاني فضا کې د لومړني اسلامي حضور پیل وښود. پیغمبر ﷺ په ۶ هجري کې خپل استازی عمرو بن امیه د نجاشي په نامه یو لیک سره واستاوه او هغه یې اسلام ته دعوت کړ ([2]) او نجاشي په یوه لیک کې ځواب ورکړ او په هغه کې یې د اسلام منل څرګند کړل.

د خلیفه راشد عمر بن الخطاب په وخت کې په ۲۰ هجري/۶۴۱ میلادي کې د عمرو بن العاص په لاس د مصر له فتح کیدو سره، نوبیانو خطر احساس کړ کله چې اسلامي دولت د شمالي نیل په دره کې خپل اداري او سیاسي نفوذ ټینګول پیل کړ، په ځانګړې توګه د مصر په صعید کې چې د سوډاني نوبیا سلطنتونو لپاره یو ستراتیژیک او جغرافیایي غزیدل و. له همدې امله، د نوبیا سلطنتونو د دفاعي غبرګون په توګه د مصر په صعید باندې مخکینۍ بریدونه پیل کړل. خلیفه عمر بن الخطاب رضي الله عنه د مصر والي عمرو بن العاص ته امر وکړ چې د مصر سویلي پولو د خوندي کولو او اسلامي دعوت د خپرولو لپاره د سوډان د نوبیا ځمکې ته لښکرې واستوي. په خپل وار سره، عمرو بن العاص په ۲۱ هجري کې د عقبه بن نافع الفهري په مشرۍ یو لښکر ورواستاوه، خو لښکر شاته تګ ته اړ شو، ځکه چې د نوبیا خلکو په ډیره سخته توګه مقابله وکړه، او ډیری مسلمانان ړانده شول، ځکه چې نوبیان په غشو ویشتلو کې ډیر ماهر وو، او حتی په سترګو کې به یې هم دقیق ګوزارونه کول، له همدې امله مسلمانانو دوی ته "د سترګو ویشتونکي" ویل. په ۲۶ هجري (۶۴۷ میلادي) کې د عثمان بن عفان په وخت کې عبدالله بن ابي سرح د مصر والي وټاکل شو او د یو ښه مجهز لښکر په مشرۍ د نوبیانو سره جګړې ته چمتو شو او وکولی شو چې په سویل کې دنقلې ته ورسیږي* د نوبیا د عیسوي سلطنت پلازمینه په ۳۱ هجري/۶۵۲ میلادي کې او ښار یې کلابند کړ. کله چې هغوی د سولې او جوړجاړي غوښتنه وکړه، عبدالله بن ابي سرح د هغوی غوښتنې ته ځواب ورکړ ([3]). او د دوی سره یې د بقط په نامه یو تړون لاسلیک کړ** او په دنقلة کې یې یو جومات جوړ کړ. څیړونکو د بقط په معنی کې ډیره هڅه کړې، ځینې یې وايي چې دا لاتیني کلمه ده (Pactum) چې د موافقې معنی لري، او تاریخپوهان او لیکوالان دا سوله د نورو سولې تړونونو په څیر نه ګڼي چې مسلمانانو په هغو کسانو باندې باج لګاوه چې دوی سره یې سوله کوله، بلکې دا د مسلمانانو او نوبیا ترمنځ یو تړون یا اوربند ګڼي.

عبدالله بن ابي سرح د دوی سره د امنیت ژمنه وکړه چې مسلمانان به ورسره جګړه نه کوي او نوبیان به د مسلمانانو هیواد ته د اوسیدو پرته تیریږي او نوبیان باید په خپل هیواد کې د مسلمانانو یا تړون کونکو ساتنه وکړي تر څو چې له هغه څخه وځي ([4]). او دوی باید هغه جومات وساتي چې مسلمانانو په دنقلة کې جوړ کړی دی او هغه پاک او روښانه وساتي او احترام یې وکړي او د لمانځه کوونکو څخه یې منع نه کړي او هر کال باید د خپلو متوسط غلامانو څخه ۳۶۰ سرونه ورکړي او په مقابل کې مسلمانان په کلني ډول د غلو او جامو په ورکولو کې مرسته کوي (ځکه چې نوبي پاچا په خپل هیواد کې د خوړو د کمښت څخه شکایت وکړ) مګر دوی د خپل هیواد په وړاندې د دښمن یا یرغلګر په ورکولو باندې مکلف نه دي. په دې سولې سره مسلمانان د سویل له خوا د خپلو پولو په خونديتوب ډاډه شول او د دواړو هیوادونو ترمنځ یې د پولې څخه د تیریدونکې سوداګرۍ ضمانت وکړ او د دولت په خدمت کې یې د نوبیا قوي لاسونه ترلاسه کړل. د مالونو د حرکت سره، نظرونه هم لیږدول کیدل، او مبلغینو او سوداګرو د سولې له لارې په نوبیا کې د اسلام په خپرولو کې مهم رول ولوباوه، په ځانګړې توګه د ښه چلند له لارې. سوداګریز قافلو خپل عقیده، ژبه، تمدن او د ژوند بڼه لکه د سوداګریزو توکو په څیر لیږدول.

همدارنګه عربي ژبه د سوډان په ټولنو کې په ځانګړې توګه د سوډان په شمال کې په ورځني ژوند کې مخ په زیاتیدونکي حضور لري. دې تړون د مسلمانانو او نوبیا عیسویانو ترمنځ د شپږو پیړیو لپاره یو ډول دایمي اړیکه رامینځته کړه ([5]). په دې موده کې، اسلامي عقیده د اوومې میلادي پیړۍ له نیمایي راهیسې د مسلمانو سوداګرو او عرب مهاجرینو په لاس د سوډان د ختیځې برخې شمال ته ننوتله. دا لوی عربي مهاجرتونه له دریو لارو څخه تیر شوي: لومړی: له مصر څخه، او دوهم له حجاز څخه د باضع، عيذاب او سواکن بندرونو له لارې، او دریم: له مغرب او شمالي افریقا څخه د سوډان د منځنیو سیمو له لارې. خو د دغو ډلو اغیز د دوی د کوچنۍ اندازې له امله اغیزمن نه و، که چیرې موږ دا د هغو لویو شمیرو سره پرتله کړو چې د نهمې میلادي پیړۍ راهیسې له مصر څخه جنوب ته تللي، او په پایله کې یې د بجې، نوبیا او منځني سوډان ځمکه د عربي عنصر سره یوځای شوه. ځکه چې په هغه وخت کې عباسي خلیفه المعتصم (۲۱۸-۲۲۷ هجري/۸۳۳-۸۴۲ میلادي) پریکړه وکړه چې په ترکي سرتیرو تکیه وکړي او د عربي سرتیرو څخه لاس واخلي، کوم چې په مصر کې د عربو په تاریخ کې یوه خطرناکه نقطه ګڼل کیږي. په دې توګه دریمه هجري/نهمه میلادي پیړۍ سوډان ته د پراخو عربي مهاجرتونو شاهده وه، او بیا په سویل او ختیځ کې پراخو میدانونو ته ننوتل ([6]) په دې سیمو کې ثبات د دې لامل شو چې د هیواد له خلکو سره اړیکه ټینګه شي او په دوی باندې اغیزه وکړي او دوی د اسلام منلو ته وهڅوي او په کې داخل شي.

په دولسمه میلادي پیړۍ کې، د صلیبیانو لخوا د فلسطین له اشغال وروسته، د مصري او مغربي حاجیانو لپاره د سینا لار خوندي نه وه، نو دوی د عيذاب بندر ته لاړل (چې د سرو زرو بندر په نوم پیژندل کیږي او د سره سمندرګي په ساحل کې موقعیت لري). کله چې هلته د حاجیانو تګ راتګ زیات شو او مسلمانانو د حجاز په سپیڅلو ځمکو کې د تګ راتګ پر مهال هلته تګ راتګ کاوه، هغه کښتۍ چې د یمن او هند توکي یې لیږدول هلته لنګر اچول او په پایله کې یې د هغه سیمه اباده کړه او حرکت یې زیات کړ او عيذاب د مسلمانانو په دیني او سوداګریزو ژوند کې یو ممتاز مقام ترلاسه کړ. ([7])

څنګه چې د نوبیا پاچاهانو هرکله چې دوی د مسلمانانو ضعف یا کمزوري لیدله، خپل تړونونه ماتول او په مصر کې په ځانګړې توګه د داود د پاچاهۍ په وخت کې په ۱۲۷۲ میلادي کې د مسلمانانو په اسوان او ځایونو باندې بریدونه کول، مسلمانان اړ شول چې د ظاهر بیبرس په وخت کې له دوی سره جګړه وکړي او په ۱۲۷۶ میلادي کې د دواړو خواوو ترمنځ یو نوی تړون لاسلیک شو او په پای کې سلطان الناصر بن قلاوون په ۱۳۱۷ میلادي کې دنقلة فتح کړه او د نوبیا پاچا عبدالله د پاچا داود وراره په ۱۳۱۶ میلادي کې اسلام قبول کړی و او هلته یې د اسلام په خپرولو کې اسانتیا رامنځته کړه او د نوبیا هیواد په بشپړه توګه په اسلام کې داخل شو. ([8])

خو د علوة نصراني سلطنت په ۱۵۰۴ میلادي کې د عربی عبدلاب او زنجي فونج قبیلو ترمنځ د اتحاد په پایله کې نسکور شو او د فونج اسلامي سلطنت تاسیس شو چې د پلازمینې په نوم د "سنار سلطنت" او د "آبي سلطنت" په نوم هم پیژندل کیږي، او د سنار سلطنت لومړنی عربي اسلامي دولت ګڼل کیږي چې په سوډان کې د اسلام او عربي ژبې له خپریدو وروسته تاسیس شوی. ([9])

د عربي اسلامي نفوذ د زیاتیدو په پایله کې د نوبیا، علوة، سنار، تقلي او دارفور په هیوادونو کې شاهي کورنۍ له هغه وروسته مسلمانې شوې چې نصراني یا بت پرستې وې. د حاکمې طبقې لخوا د اسلام منلو د سوډان په تاریخ کې یو څو اړخیز انقلاب رامینځته کړ. مسلمانې حاکمې کورنۍ جوړې شوې او ورسره د سوډان د اسلامي سلطنتونو لومړنۍ نمونې تاسیس شوې چې د دې دین په پیاوړتیا کې یې لوی رول درلود او د اسلام د خپرولو، د ستنو د ټینګولو او د سوډان په ځمکه کې د اسلامي تمدن د بنسټونو په ایښودلو کې یې فعاله ونډه واخیسته. ځینو پاچاهانو په خپلو هیوادونو کې د مبلغینو رول لوبولی او خپل رول یې د چارواکو په توګه درک کړی چې په غاړه یې د دې دین رسول او ساتنه ده، نو دوی په نیکۍ امر کاوه او له بدۍ څخه یې منع کول، د خدای شریعت ته یې رجوع کول او تر خپله وسه یې عدالت ټینګاوه او د خدای لوري ته یې بلنه ورکوله او د هغه په لار کې یې جهاد کاوه. ([10])

په دې توګه په دې سیمه کې د اسلام دعوت د بت پرستۍ او نصراني تبشیري کمپاینونو په مینځ کې په قوي او فعاله توګه پرمخ لاړ. په دې توګه سوډان د هغو سیمو څخه شمیرل کیږي چې سوله ایز دعوت په کې د اسلام د خپریدو ریښتینې بیلګه وړاندې کړې او مسلمانانو د قناعت، دلیل او ښه چلند له لارې د خپلې عقیدې په خپرولو کې وړتیا وښودله، نو د قافلو سوداګرۍ او فقیهانو د سوډان په خاوره کې د اسلام په خپرولو کې لوی رول ولوباوه، چیرته چې بازارونه د جګړې ډګرونو ځای ناستي شول او په توحیدي عقیده کې د تورې پر ځای امانت، صداقت او ښه چلند خپور شو ([11]) او په دې اړه فقیه تاریخپوه ابو العباس احمد بابا التنبکتي وايي: "د سوډان خلکو په خپله خوښه اسلام قبول کړ پرته له دې چې څوک یې په دوی باندې تسلط ولري لکه د کانو او برنو خلک، موږ نه دي اوریدلي چې چا د دوی له اسلام څخه دمخه په دوی تسلط موندلی وي".

#د_سوډان_بحران         #SudanCrisis

دا د حزب التحریر مرکزي مطبوعاتي دفتر لپاره لیکل شوی

م. درة البکوش

** د امیر عبدالله بن سعد بن ابی سرح څخه د نوبیا د لوی او د هغه د سلطنت ټولو خلکو ته د ژمنې ضمیمه:

"دا ژمنه د نوبیا له کوچني او لوی څخه د اسوان له ځمکې څخه تر علوة ځمکې پورې تړون شوې ده چې عبدالله بن سعد دوی ته د مسلمانانو او د مصر د صعید له خلکو او د نورو مسلمانانو او ذمه دارانو ترمنځ یو امان او هدنه ورکړې ده، تاسو د نوبیا ټولګی د خدای او د هغه د رسول محمد النبي ﷺ په امان کې خوندي یاست، چې موږ به ستاسو سره جګړه نه کوو، او نه به تاسو ته جګړه جوړوو او نه به په تاسو باندې یرغل کوو تر څو چې تاسو زموږ او ستاسو ترمنځ په شرایطو پاتې یاست، په دې شرط چې تاسو زموږ هیواد ته د اوسیدو پرته تیریږئ، او موږ ستاسو هیواد ته د اوسیدو پرته تیریږو، او تاسو باید د هغه چا ساتنه وکړئ چې ستاسو هیواد ته راځي، یا د مسلمان یا تړون کونکي په توګه د هغه په لور ځي، تر څو چې له تاسو څخه وځي، او تاسو باید د مسلمانانو هر هغه تښتیدلی غلام بیرته راولیږئ چې تاسو ته راځي، تر څو چې تاسو هغه د اسلام ځمکې ته بیرته راولیږئ، او په هغه باندې تسلط ونه مومئ او د هغه څخه یې منع نه کړئ او د هغه مسلمان سره چې ستاسو په لور راځي مزاحمت مه کوئ او ورسره خبرې مه کوئ تر څو چې هغه له هغه څخه لاړ شي، او تاسو باید هغه جومات وساتئ چې مسلمانانو ستاسو د ښار په انګړ کې جوړ کړی دی، او له هغه څخه د لمانځه کوونکو څخه منع نه کړئ، او تاسو باید هغه پاک او روښانه وساتئ او احترام یې وکړئ، او تاسو باید هر کال درې سوه او شپیته سرونه ورکړئ، تاسو هغه د مسلمانانو امام ته د خپل هیواد د متوسط غلامانو څخه ورکړئ پرته له عیب څخه، چې په هغې کې نارینه او ښځینه وي، په هغې کې زوړ سړی او نه بوډۍ او نه ماشوم چې بلوغ ته رسیدلی وي، تاسو دا د اسوان والي ته ورکوئ، او پر مسلمان باندې دښمن نه شته چې ستاسو په لور راشي او نه هغه د علوة له ځمکې څخه تر اسوان ځمکې پورې له تاسو څخه منع کوي، نو که تاسو د مسلمان غلام ته پناه ورکړئ یا مسلمان یا تړون کونکی ووژنئ، یا د هغه جومات ته چې مسلمانانو ستاسو د ښار په انګړ کې جوړ کړی دی د ړنګولو یا منع کولو په توګه مزاحمت وکړئ او یا د درې سوه سرونو او شپیته سرونو څخه یو څه منع کړئ، نو دا هدنه او امان له تاسو څخه لرې کیږي او موږ او تاسو بیرته سره برابر یو تر څو چې خدای زموږ ترمنځ فیصله وکړي، او هغه زموږ ترمنځ تر ټولو غوره فیصله کوونکی دی، په دې باندې د خدای ژمنه او میثاق او ذمه ده او د هغه د رسول محمد ﷺ ذمه ده، او زموږ لپاره په دې باندې ستاسو ترټولو لویه ژمنه ده چې تاسو په مسیح، د حواریونو او ستاسو د دین او ملت د هغو کسانو په ژمنه چې تاسو یې لوی ګڼئ ایمان لرئ.

خدای زموږ او ستاسو ترمنځ په دې باندې شاهد دی. دا د عمرو بن شرحبیل لخوا د رمضان په میاشت کې په یو دیرشم کال کې لیکل شوی دی".


[1] سوډان ته د اسلام ننوتل او د عقیدو په سمولو کې یې اغیز د ډاکټر صلاح ابراهیم عیسی لخوا

[2] د ابن الجوزي لخوا د سوډان او حبش د خلکو په فضیلت کې د تنویر الغبش د کتاب لسم باب

* د اسلام څخه مخکې د نوبیا هیوادونه په 3 سلطنتونو ویشل شوي وو، چې عبارت دي له نوبیا، مقره او علوة (د اسوان څخه سویل ته تر اوسني خرطوم پورې) بیا وروسته د نوبیا او مقره سلطنتونه د 570 میلادي څخه تر 652 میلادي پورې سره یوځای شول او د نوبیا سلطنت ونومول شو او پلازمینه یې دنقلة وه

[3] د امام احمد بن یحیی بن جابر البغدادي (چې په البلاذري مشهور دی) لخوا د البلدانو فتوحات

** د ژمنې د بشپړ متن د لوستلو لپاره ضمیمه وګورئ

[4] د ډاکټر مصطفی محمد سعد لخوا په منځنیو پیړیو کې اسلام او نوبیا

[5] په سوډان کې اسلام د ج. سپنسر ټریمنګهام لخوا لیکل شوی

[6] د یوسف فضل حسن لخوا د صحارا د سویل په افریقا کې د اسلام خپریدل

[7] د ډاکټر مکی شبیکه لخوا د پیړیو په اوږدو کې سوډان

[8] د محمود شاکر لخوا سوډان

[9] د ډاکټر طیب بوجمعة نعیمة لخوا د فونج اسلامي سلطنت په تاریخ کې یوه کتنه (910 - 1237 هجري/ 1504 – 1821 میلادي)

[10] د ډاکټر مصطفی محمد سعد لخوا په منځنیو پیړیو کې اسلام او نوبیا

[11] د ډاکټر نور الدین الشعباني لخوا د صحارا په سویل کې د اسلام او حاکمو کورنیو په تاریخ کې مطالعات