البيعة لخليفة المسلمين - ح6
البيعة لخليفة المسلمين - ح6

الحمد لله رب العالمين, والصلاة والسلام على أشرف المرسلين, سيدنا محمد وعلى آله وصحبه أجمعين, ومن تبعه وسار على دربه, واهتدى بهديه, واستن بسنته, ودعا بدعوته واقتفى أثره إلى يوم الدين, واجعلنا معهم واحشرنا في زمرتهم, برحمتك يا أرحم الراحمين.

0:00 0:00
Speed:
April 13, 2018

البيعة لخليفة المسلمين - ح6

البيعة لخليفة المسلمين - ح6

الحمد لله رب العالمين, والصلاة والسلام على أشرف المرسلين, سيدنا محمد وعلى آله وصحبه أجمعين, ومن تبعه وسار على دربه, واهتدى بهديه, واستن بسنته, ودعا بدعوته واقتفى أثره إلى يوم الدين, واجعلنا معهم واحشرنا في زمرتهم, برحمتك يا أرحم الراحمين.

اللهم لا سهل إلا َّ ما جعلته سهلا , وأنت إذا شئت جعلت الحزن سهلا . اللهم لا علم لنا إلا ما علمتنا إنك أنت العليم الحكيم.

ربِّ اشرح لي صدري, ويسِّر لي أمري, واحلل عقدة من لساني, يفقهوا قولي.

أحبتنا الكرام: مستمعي إذاعة المكتب الإعلامي لحزب التحرير, أحييكم بتحية الإسلام, فالسلام عليكم ورحمة الله تعالى وبركاته وبعد:

إخوة الإيمان: في هذه الحلقة سنتحدث عن مبايعة عمر بن الخطاب بالخلافة إلى نهاية عهده بها رضي الله عنه.

ظلَّ عُمَرُ بنُ الخـَطـَّابِ وَزيرا ً لأبي بَكر ٍ طِيلـَة َ فـَترَةِ خِلافـَتِهِ، وَحينَ كانَ أبـُو بَـكر ٍ يُوَدِّع ُ الدُنيـَا، وَثــَقـُـلَ مَرَضُهُ، وَاستـَبَانَ لـُهُ المَوتُ، خـَافَ أنْ يـَترُكَ النـَّاسَ بـِلا خـَليفـَةٍ، فيَـكـُونَ يَومٌ كيَوم ِالسـَّـقيفـَةِ، وَلـَمْ يُردْ أنْ يُعـَيِّـنَ رَجُـلا ً بـِعـَينـِهِ، فـَيـَفعَـلَ مَا لـَمْ يـَفعَـلـْهُ رَسُولُ اللهِ صلى الله عليه وسلم فجَمَعَ النـَّاسَ، وَلـَمْ يـَشغـَلـْهُ مَرَضُهُ وَألـَمُهُ عَن ِالاهتِمَام ِ بأمْرهِمْ !! فـَنـَزَع َ بَيعَـتـَهُ مِـنْ أعْـنـَاقِهمْ، وَكـَـلــَّـفـَهُـمْ أنْ يَـنـتـَخـِبُوا غـَيـرَهُ لِلخِلافـَـةِ,  وَقــَالَ لهُــمْ:

{إنـَّهُ قـَد نـَزَلَ بي مَا تـَرَوْنَ، وَلا أظنـُّـنِي إلا َّ مَيـِّـتا ً لِمَا فِيَّ مِنَ المَرَض ِ، وَقـَد أطلـَـقَ اللهُ أيْمَانـَكـُمْ مِنْ بَيعَتـِي، وَحَـلَّ عـَنكـُمْ عـُـقدَتِي، وَرَدَّ عَـليكـُمْ أمْرَكـُمْ، فأَمِّرُوا عَـليكـُمْ مَنْ أحبَبتـُمْ، فـَأنـَّـكـُمْ إنْ أمَّرتـُمْ فِي حَيَاةٍ مِنـَّي، كانَ أجْدَرَ أنْ لا تـَخـتـَـلـِفـُوا بَعدِي} .

فذهَبـُوا فتـَشاوَرُوا، وَبَحَـثـُوا فـَلمْ يَـتـَّـفـِقـُوا عَـلى أحَدٍ، فرَجَعُوا إليهِ فـَوَكـَّـلوُهُ أنْ يَختـَارَ لهُمْ، قالَ أبُو بَكر ٍ:

{فأمهلـُونِي حَتـَّى أنظـُرَ للهِ وَلِدِيـنِهِ وَلِعبَادِهِ}.

وَبَدَأ الصِّديقُ استشَارَاتِهِ، وَجَعَـلَ يَدْعـُو أصحَابَ الرَّأي وَكِـبَـارَ الصَّحَـابَـةِ وَاحـِدا ً بَعـدَ وَاحـِدٍ, فـَدَعَا أوَّلا ًعَـبدَ الرَّحمَن بنَ عَوفٍ فقالَ لهُ: {أخبرنِي عَنْ عُمَرَ بنَ الخطـَّابِ} فقالَ لهُ:{مَا تسْألـُـنِي عَنْ أمْر ٍ إلا َّ وَأنتَ أعلـَمُ بـِهِ مِنـِّي}.

فقالَ لهُ:{وَإنْ!} فقالَ عَبدُ الرَّحمَن ِ:{هُوَ وَاللهِ أفضَـلُ مِنْ رَأيـِكَ فِيهِ}. ثـُمَّ دَعَا عُـثمَانَ فقالَ لهُ مِثـلَ ذلكَ، فقالَ:{عِلمِي بهِ أنَّ سَريرَتـَهُ خيرٌ مِنْ عَلانـِيَتِهِ وَأنـَّهُ ليسَ فِينـَا مِثـلـُه}. فقالَ لهُ أبُو بَكر: {يَرحَمُـكَ اللهُ، وَاللهِ لـَو ترَكتـُهُ مَا عَدَوتـُـك}. أي لاخترتـُـكَ أنتَ يَا عُثمَانُ دُونَ غـَيركَ.

ثـُمَّ شَاوَرَ سَعيدَ بنَ زَيدٍ، وَأسَيدَ بنَ الحُضَير ِ وَغـَيرَهُمَا مِنَ المُهَاجرينَ وَالأنصَار ِ فقالَ أسَيدٌ:{اللهُمَّ أعْـلــَمُهُ الخيرَة َ بَعدَكَ، يَرضَى لِلرِّضَا، وَيَسخـَط ُ لِلسُّخطِ، وَالذي يُسِـرُّ خيرٌ مِـنَ الذي يُعلـِنُ، وَلنْ يَلـِيَ هَذا الأمْرَ أحَـدٌ أقوَى مِنهُ}.

وَسَمِعَ بذلكَ بَعضُ الصَّحَابَةِ مِمَّنْ لا يَرَى انتخابَ عُمَـرَ فـَدَخـَـلـُوا عَـلى الصِّديق ِ, فقـَالَ لـَهُ قائِـلٌ مِنهُم: {مَا أنتَ قائِـلٌ لرَبـِّـكَ إذا سَألكَ عَن ِاستِخلافِكَ عُـمَرَ عَـلينـَا, وَقـَدْ تـَرَى غـِلظـَتـَهُ, وَهُوَ إذا وَلـِيَ كانَ أفـَـظ َّ وَأغلـَـظ َ}.؟!

قالَ أبـُو بَـكر ٍ:{أجلِسُونِي}. فلمَّا جَلـَسَ قالَ: {أباللهِ تـُخـَوِّفـُونـَنِي؟ خابَ مَنْ تـَزَوَّدَ مِـنْ أمْركـُمْ   بـِظـُـلم ٍ}. أقـُولُ: {اللهُمَّ إنـِّي قـَدِ استخـلـَـفتُ عَلى أهلِكَ خـَيرَ أهلِكَ}. ثـُمَّ قالَ لِلقائل:{أبلـِغْ عَـنـِّي مَا قـُـلتَ لكَ مَنْ وَرَاءَكَ}.

ثـُمَّ اضطجَعَ وَدَعَا بعُـثمَانَ وَأمْـلـَى عَـليهِ هَذا القـَرَارَ بتـَسمـِيَةِ عُـمَرَ، وَلـَمْ يـَتـَّخِذهُ بوَصفِهِ الخـَليفـَة َ، بَـلْ لأنَّ المُسلمينَ أصْحَابَ الحَقِّ بالانتِخـَابِ وَكـَّـلـُوهُ بأنْ يُسَمِّيَ لـهمْ مَنْ يَرَاهُ، وَهَذا نـَصُّهُ:

{بسم ِاللهِ الرَّحمَن ِالرَّحِيم هَذا مَا عَهدَ بهِ أبُـو  بَـكر ٍ بنُ أبي قـُحَافـَة َ فِي آخِـرِ عَهدِهِ بالدُنيَا خـَارجا ً مِنهَا  وَأوَّلَ عَهدِهِ بالآخرَةِ دَاخِلا ً فيهَا، حَيثُ يُؤمِـنُ الكافـِرُ، وَيُـوقـِنُ الفـَاجـِرُ وَيُصَدِّقُ الكاذِبُ، إنـَّي استخلـَـفتُ عَليكـُمْ بَعدِي...}.

وَأخـَذتْ أبَا بَـكر ٍ غـَشيـَة ٌ فـَذُهِبَ بـِهِ قـَبلَ أنْ يُسمِّيَ  أحَدا ً, فـَـكـَتـَبَ عُـثمَانُ: {عُمَرَ بنَ الخـَطـَّابِ}.

ثـُمَّ أفـَاقَ أبـُو بَـكر ٍ, فقالَ: اقرأ عَليَّ مَا كـَتـَبـْتَ. فقرَأ عَـليهِ وَذكـَرَ عُمَرَ, فـَـكبَّرَ أبـُو بَـكر ٍ وَقالَ: {أرَاكَ خِـفـْتَ أنْ تـَذهَبَ نـَفسِي فِي غـَشيَـتِي تِلك, فيَختـَـلِفَ النـَّاسُ, فجَزَاكَ اللهُ عَن ِالإسلام ِ خـَيرا ً, وَاللهِ إنْ كـُنتََ لهَا لأهلا ً}.

ثـُمَّ أمَرَهُ أنْ يَـكتـُبَ تـَتِمـَّة َ الكِتـَابِ:{فـَاسمَعُوا وَأطيعـُوا وَإنـِّي لـَمْ آلُ اللهَ وَرَسُولـَهُ وَدِينـَهُ وَنـَفسِي وَإيـَّاكـُمْ خـَيرا ً, فإنْ عَـدَلَ فذلكَ ظـَنـِّي بـِهِ وَعِلمِي فِـيهِ, وَإنْ بَـدَّلَ فـَـلِكـُـلِّ امرئ ٍ مَا اكتـَسَبَ وَالخـَيرَ أرَدْتُ, وَلا أعْـلـَمُ الغـَيبَ, وَسَيَعلـَمُ الذينَ ظلـَمُوا أيَّ مُـنقـَلـَبٍ يـَنقـَـلـِبُونَ. وَالسَّلامُ عَـليكـُمْ وَرَحْمَة ُ اللهِ}.

ثـُمَّ أمَرَهُ فـَخـَتـَمَ الكِتـَابَ, وَخـَرَجَ بـِهِ مَختـُوما ً وَمَعَهُ عُمَرُ وَأسَيدُ بنُ الحُضَير ِ, وَأسَيدُ بنُ سَعيدٍ القـُرَظِيُّ, فقالَ عُـثمَانُ لِلنـَّاس ِ: {أتبَايعُونَ لِمَنْ فِي هَذا الكتابِ}؟ قالـُوا : نـَعَمْ. وَفِي روَايَةٍ أنَّ أبَا بَـكر ٍ أشرَفَ عَـلى النـَّاس ِ فِي كـُوَّتِهِ, فقـَالَ:{يَا أيُّهَا النـَّاسُ!! إنـِّي قـَدْ عَهدْتُ عَهْدا ً أَفـَتـَرْضَونـَهُ}؟ فقالَ النـَّاسُ:{رَضِـينـَا يَا خـَـليفـَة َ رَسُول ِاللهِ}. فقامَ عَـليٌ فقالَ:{لا نـَرضَى إلا َّ أنْ يَكونَ عُمَرَ}. قالَ:{فإنـَّهُ عُمَرُ}. فـَأقـَرُّوا بذلكَ  جَميعا وَرَضُوا بـِهِ, ثـُمَّ بَايَعـُوا.

فـَرَفـَعَ أبـُو بَـكر ٍ يَدَيهِ فقالَ:{اللهُمَّ إنـِّي لـَمْ أردْ  إلا َّ صَلاحَهُمْ, وَخِفـْتُ عَـلـَيهمُ الفِتـنـَة َ, فعَمِلتُ فـِيهمْ مَا أنتَ أعْـلـَمُ بـِهِ, وَاجتهَدْتُ لـَهُمْ رَأيي, فـَوَلـَّيتُ عَـليهمْ خـَيرَهُمْ وَأقوَاهـُمْ عَـليهِ, وَأحْرَصَهُمْ عَـلى مَا أرْشدَهُمْ, وَقـَدْ حَضَرَنِي مِـنْ أمْركَ مَا حَضَرَ فـَاخلـُـفـنِي فيهمْ, فـَهُمْ عـِبَادُكَ, وَنـَوَاصِيهمْ بيَـدِكَ, وَأصْـلِحْ لهُمْ أميرَهـُمْ, وَاجعَـلـْـهُ مِـنْ خـُـلــَـفـَائِــكَ الرَّاشِــدينَ, يـَـتــَّبـِعُ هَــدْيَ نـَبـِيِّ الرَّحْمَــةِ وَهَــدْيَ الصَّالِحيـنَ بَعْــدَهُ, وَأصْـلِــحْ لــَـهُ رَعـِيـَّـتـَهُ}‍.

{... وقبل أن يضع عمر بن الخطاب رضي الله عنه دستورا ً للولاةِ, وضع دستورا ً لنفسه قوامه أن الحكم محنة للحاكم, ومحنة للمحكومين, وأنه لا يصلح إلا بشدة لا جبرية فيها, ولين لا وهن فيه, وأن الخليفة مسؤول عن ولاته واحدا ً  واحدا ً في كل كبيرة وصغيرة, ولا يعفيه من اللوم أنه أحسن الاختيار.

قال يوما ً لمن حوله: أرأيتم إذا استعملت عليكم خير من أعلم ثم أمرته بالعدل, أكنت قضيت ما عليَّ؟

قالوا: نعم, قال: لا, حتى أنظر في عمله, أعمل بما أمرته أم لا؟

 

وعهود عمر بن الخطاب رضي الله عنه هي خير العهود التي تؤخذ على ولاة أمر ٍ, وأبينها للحدود القائمة بين الراعي والرعية, وخير ما فيها أنه كان يحث الناس على الاستغناء عن التحاكم إلى الحكام, خلافا ً لأصحاب الأمر الذين يودون لو فرضوا لأنفسهم حكما ً في كل شيء فكان يقول لهم:

أعطوا الحق من أنفسكم, ولا يحمل بعضكم بعضا ً على أن تحاكموا إليَّ.

وعاهد الناس فقال:

لكم عليَّ ألا َّ أجتني شيئا ً من خراجكم, ولا ما أفاء الله عليكم. ولكم عليَّ إذا وقع في يدي ألا َّ يخرج مني إلا َّ في حقه.

ولكم عليَّ أن أزيد عطاياكم وأرزاقكم إن شاء الله.

ولكم عليَّ ألا َّ ألقيكم في المهالك, ولا أجمِّركم (أي أحبسكم في ثغوركم), وإذا غبتم في البعوث, فأنا أبو العيال حتى ترجعوا إليهم, فاتقوا الله عباد الله, وأعينوني على أنفسكم بكفها عني, وأعينوني على نفسي بالأمر بالمعروف, والنهي عن المنكر, وإحضار النصيحة فيما ولاني الله من أمركم.

 

وجمع عمر بن الخطاب رضي الله عنه صلاح الأمر في ثلاث:

  1. أداء الأمانة.
  2. والأخذ بالقوة.
  3. والحكم بما أنزل الله.

وجمع رضي الله عنه صلاح المال في ثلاث:

  1. أن يؤخذ من حق.
  2. ويعطى في حق.
  3. ويمنع في باطل.

ومن أوائل عهوده في بيان الحق الذي يرشح الحاكم لولاية الحكم:

 

((أيها الناس, إني قد وُليت عليكم, ولولا رجاءٌ أن أكون خيركم لكم, وأقواكم عليكم, وأشدكم اضطلاعا ً بما ينوب من مهم أموركم, ما وليت ذلك منكم)).

 فأحق الناس بالحكم, أقدرهم على البر, والحزم والنهوض بالأعباء, وليس له في غير ذلك حق يرشحه للحكومة.

ومن أوائل خطبه بعد توليه الخلافة: ((إن الله ابتلاكم بي وابتلاني بكم, وأبقاني فيكم بعد صاحبيَّ, فلا والله لا يحضرني شيءٌ من أمركم فيَـلِيَهُ أحدٌ دوني, ولا يتغيب عني فآلوَ (أعتمد) فيه عن أهل الصدق والأمانة, ولئن أحسنوا لأحسننَّ إليهم, ولئن أساؤوا لأنكلنَّ بهم)).

فهو يعدهم أن يلي الأمر في كل ما حضره, وألا َّ يعهد فيه إلى غيره إلا َّ إذا غاب عنه, ثم لا يكون وكلاؤه فيه إلا َّ من أهل الصدق والأمانة, ثم هو لا يدعهم وشأنهم بعد ذلك, بل يراقبهم ويتتبع أعمالهم, فيحسن إلى من أحسن, وينكل بمن أساء, وقد كان عمر رضي الله عنه يقول, ويعني ما يقول, ويعمل بما يقول. وصارح القوم فيما لا يحصى من الخطب والأحاديث أن له عليهم حق الطاعة فيما أمر الله, فلا طاعة لمخلوق في معصية الخالق, وأن له عليهم حق النصيحة, ولو آذوه فيها, ومن ذلك الرواية المشهورة التي سأل الناس فيها أن يدلوه على عوجه فقال له أحدهم: والله لو علمنا فيك اعوجاجا ً لقومناه بسيوفنا, فحمد الله أن جعل في المسلمين من يقوِّم اعوجاج عمر بسيفه.

لم يكن عمر بن الخطاب رضي الله عنه يبيح من مال المسلمين لنفسه إلا َّ ما يقيم أوده وأود أهله عند الحاجة إليه, فإن رزقه الله ما يغنيه عن بيت المال كفَّ يده عنه.

يقول عمررضي الله عنه: ((ألا وإني أنزلت نفسي من مال الله بمنزلة ولي اليتيم, إن استغنيت استعففت, وإن افتقرت أكلت بالمعروف تقرم البهيمة الأعرابية ((القضم لا الخضم)) , أي كما تأكل ماشية البادية قضما ً بأطراف أسنانها, لا مضغا ً وطحنا ً بأضراسها)).

ولما سُئل عما يحل للخليفة من ما الله قال: ((إنه لا يحل لعمر من مال الله إلا َّ حلتان: حلة للشتاء, وحلة للصيف, وما أحج به وأعتمر, وقوتي وقوت أهلي كرجل من قريش, ليس بأغناهم, ولا بأفقرهم, ثم أنا بعد رجل من المسلمين)) }

‍‍      

إخوة الإيمان:

وَتـَدُورُ عَجَـلــَة ُ الزَّمَان ِ، مَرَّة ً ثانية ً, وَتـنقـَضِيْ سَنـَوَاتُ خِلافـَةِ الفـَـارُوق ِ عُـمَـرَ رضي الله عنه, الـذي مَــلأ الأرضَ عَـدلا ً, وَأعَـزَّ اللهُ بـِهِ الإسلامَ وَأهلـَهُ, وَاتـَّسَعَتْ فِي عَهـدِهِ رقـعَة ُ الدَّولـَةِ الإسلاميَّـةِ, وَتـَبـَوَّأ المُسلِمُونَ المَكانـَة َ اللائـِقـَة َ بـِهمْ بَينَ الأمَم ِ وَالشـُّعُوبِ, فكانـُوا بحَقٍّ خـَيرَ أمـَّةٍ أخرجَتْ لِلنـَّاس ِ.

أحبتنا الكرام : بهذا نكون قد أنهينا حديثنا عن مبايعة عمر بن الخطاب رضي الله عنه وأرضاه بالخلافة إلى نهاية عهده بها، وفي الحلقة القادمة إن شاء الله سيكون حديثنا عن مبايعة عثمان بن عفان رضي الله عنه بالخلافة،  وإلى ذلك الحين أستودعكم الله، أستودعه  دينكم وإيمانكم وخواتيم أعمالكم, والسلام عليكم ورحمة الله وبركاته.

More from Makaleler

Nَفائِسُ الثَّMَرATI - Ârifin dili kalbinin ardındadır

Nَفائِسُ الثَّMَرATI

Ârifin dili kalbinin ardındadır

Hasan el-Basri çok konuşan bir adam duydu ve şöyle dedi: Ey kardeşimin oğlu, dilini tut, çünkü denildi ki: Bir dilden daha çok hapsedilmeye layık bir şey yoktur.

Rivayet edildiğine göre, Peygamberimiz sallallahu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: (İnsanları cehennemde burunları üzerine sürükleyen, dillerinin kazandıklarından başka bir şey midir?) Darimi mürsel olarak, İbn Abdülber, İbn Ebi Şeybe ve İbnü'l-Mübarek rivayet etmiştir.

Ve şöyle derdi: Ârifin dili kalbinin ardındadır, konuşmak istediği zaman düşünür, eğer konuşmak lehine ise konuşur, aleyhine ise susar. Cahilin kalbi ise dilinin ardındadır, aklına bir söz geldiğinde hemen söyler.

Hasan el-Basri'nin Edepleri, Zühdü ve Öğütleri

Ebu'l-Ferec İbnü'l-Cevzi

Allah'ım, Efendimiz Muhammed'e, ailesine ve tüm ashabına salat eyle.

Allah'ın selamı, rahmeti ve bereketi üzerinize olsun.

İslam, Sudan'a Nasıl Girdi?

İslam, Sudan'a Nasıl Girdi?

Günümüzdeki coğrafyasıyla bilinen Sudan, Müslümanların girişinden önce birleşik bir siyasi, kültürel veya dini varlık değildi; aksine farklı ırklar, etnik kökenler ve inançlar arasında dağılmıştı. Kuzeyde, Nübye halkının yaşadığı yerde, Ortodoks Hıristiyanlık bir inanç olarak yaygındı ve farklı lehçeleriyle Nübye dili, siyaset, kültür ve iletişim diliydi. Doğuda ise Becce kabileleri yaşıyordu ve bu kabileler Hami kökenliydi (Nuh'un oğlu Ham'a atfen), kendilerine özgü bir dilleri, ayrı bir kültürleri ve kuzeydeki inançtan farklı bir inançları vardı. Güneye doğru ilerlediğimizde ise belirgin ten renkleri, özel dilleri ve putperest inançlarıyla Zenci kabilelerini buluruz. Aynı durum batı için de geçerlidir. ([1])

Bu çeşitlilik ve etnik ve kültürel çoğulluk, İslam'ın girişinden önceki Sudan'daki demografik yapının en belirgin özellikleridir ve Sudan'ın Kuzeydoğu Afrika'da stratejik bir coğrafi konuma sahip olması başta olmak üzere çeşitli faktörlerden kaynaklanmaktadır. Afrika Boynuzu'nun kapısı, Arap dünyası ve Kuzey Afrika ile Sahra Altı Afrika arasında bir bağlantı halkasıdır. Bu konum, tarih boyunca medeni ve kültürel iletişimde ve siyasi ve ekonomik etkileşimlerde önemli bir rol oynamasını sağlamıştır. Buna ek olarak, dünyanın en önemli ticaret yollarından biri olan Kızıldeniz üzerinde hayati deniz çıkışlarına sahiptir.

Sahabelerin Habeşistan topraklarına ilk hicreti (Peygamberliğin beşinci yılında, yani davetin ilanının ikinci yılında) gelişmekte olan İslam ile Doğu Sudan toplumları arasındaki erken temasın ilk işareti olarak kabul edilebilir. Hicretin amacı başlangıçta Mekke'deki zulümden güvenli bir sığınak aramak olsa da, bu adım Afrika ve Sudan coğrafyasında ilk İslami varlığın başlangıcını temsil ediyordu. Peygamber ﷺ, hicretin 6. yılında elçisi Amr bin Ümeyye ile birlikte Necaşi'ye İslam'a davet ettiği bir mektup göndermiştir ([2]) ve Necaşi de kabul ettiğini gösteren bir mesajla cevap vermiştir.

Ömer bin Hattab döneminde Amr bin As tarafından Mısır'ın fethiyle, Nübye halkı tehlikeyi hissetti, zira İslam devleti özellikle Sudan Nübye krallıklarının stratejik ve coğrafi uzantısı olan Yukarı Mısır'da, kuzey Nil Vadisi üzerindeki idari ve siyasi etkisini pekiştirmeye başlamıştı. Bu nedenle Nübye krallıkları, bir savunma tepkisi olarak Yukarı Mısır'a önleyici saldırılar başlattı. Halife Ömer bin Hattab (r.a.), Mısır valisi Amr bin As'a, Mısır'ın güney sınırlarını güvence altına almak ve İslami daveti tebliğ etmek için Sudan'daki Nübye topraklarına müfrezeler göndermesini emretti. Bunun üzerine Amr bin As, 21 Hicri yılında Ukbe bin Nafi el-Fihri komutasında bir ordu gönderdi, ancak ordu geri çekilmek zorunda kaldı, zira Nübye halkı onlara büyük bir şiddetle karşı koydu ve Müslümanların çoğu gözlerini kaybetti; çünkü Nübye halkı ok konusunda çok yetenekliydi, gözleri bile hedef alarak isabetli atışlar yapıyorlardı, bu yüzden Müslümanlar onlara "Göz Atıcılar" adını vermişlerdi. 26 Hicri yılında (647), Osman bin Affan döneminde Abdullah bin Ebi Sarh Mısır'a vali olarak atandı ve iyi donatılmış bir seferle Nübye halkıyla karşılaşmaya hazırlandı ve 31 Hicri / 652 yılında Hıristiyan Nübye Krallığı'nın başkenti olan Dongola'ya* kadar güneye inmeyi başardı ve şehri şiddetle kuşattı. Barış ve uzlaşma istediklerinde, Abdullah bin Ebi Sarh bunu kabul etti([3]). Ve onlarla "Bakt" sözleşmesi veya anlaşması** olarak adlandırılan bir barış anlaşması yaptı ve Dongola'da bir cami inşa etti. Araştırmacılar Bakt'ın anlamı üzerinde çalıştılar, bazıları Latince (Pactum) olduğunu ve anlamının anlaşma olduğunu söylediler, ancak tarihçiler ve yazarlar bu barışı Müslümanların uzlaştıkları kişilere cizye yüklediği diğer barış anlaşmaları gibi görmüyorlar, aksine Müslümanlar ve Nübye halkı arasında bir anlaşma veya ateşkes olarak kabul ediyorlar.

Abdullah bin Ebi Sarh onlara Müslümanların onlarla savaşmayacağına dair güvence verdi ve Nübye halkının Müslümanların topraklarına yerleşmeden geçmelerine izin verdi ve Nübye halkı ülkelerine gelen Müslümanları veya müttefikleri ülkeden çıkana kadar korumakla yükümlüydü([4]). Ayrıca Müslümanların Dongola'da inşa ettikleri camiyi korumak, süpürmek, aydınlatmak ve saygı göstermek, ibadet edenleri engellememek ve her yıl en iyi kölelerinden 360 baş ödemekle yükümlüydüler ve karşılığında Müslümanlar onlara her yıl tahıl ve giysi yardımı yapacaklardı (Nübye kralının ülkesindeki yiyecek kıtlığından şikayet etmesi üzerine), ancak ülkelerine saldıran veya baskın yapan bir düşmanı püskürtmekle yükümlü değillerdi. Bu barışla Müslümanlar güneyden gelen sınırlardan güvende oldular, iki ülke arasında sınır ötesi ticareti sağladılar ve devlet hizmetinde Nübye'nin güçlü kollarını elde ettiler. Malların hareketiyle birlikte fikirler de taşındı ve özellikle iyi muamele yoluyla barışçıl davet yoluyla davetçiler ve tüccarlar Nübye topraklarında İslam'ı yaymada önemli bir rol oynadılar. Ticaret kervanları, ticaret malları taşıdıkları gibi inanç, dil, medeniyet ve yaşam tarzı da taşıyorlardı.

Ayrıca Arapça, özellikle Kuzey Sudan'da Sudan toplumlarının günlük yaşamında giderek daha fazla yer almaya başladı. Bu anlaşma, Müslümanlar ve Hıristiyan Nübye halkı arasında altı yüzyıl süren bir tür sürekli iletişim temsil ediyordu ([5]). Bu süre zarfında, Müslüman tüccarlar ve Arap göçmenler aracılığıyla 7. yüzyılın ortalarından itibaren İslam inancı Doğu Sudan'ın kuzey kesimine sızdı. Bu büyük Arap göçleri 3 yoldan sızdı: Birincisi: Mısır'dan, ikincisi: Hacaz'dan Badi, Aydab ve Suakin limanları aracılığıyla ve üçüncüsü: Sudan'ın ortasından geçerek Mağrip ve Kuzey Afrika'dan. Ancak bu grupların etkisi, 9. yüzyıldan itibaren Mısır'dan güneye doğru hareket eden büyük sayılarla karşılaştırıldığında küçük boyutları nedeniyle etkili değildi ve bunun sonucunda Becce, Nübye ve Orta Sudan toprakları Arap unsuruyla kaynaştı. O zamanlar Abbasi Halifesi Mutasım (218-227 Hicri / 833-842), Türk askerlerine güvenmeye ve Arap askerlerinden vazgeçmeye karar verdi ki bu, Mısır'daki Arapların tarihinde tehlikeli bir dönüm noktası olarak kabul edilir. Böylece Hicri'nin üçüncü / Miladi'nin dokuzuncu yüzyılı, Sudan'a geniş Arap göçlerine ve ardından güneyde ve doğuda geniş ovalara nüfuz etmeye tanık oldu([6]) ve bu bölgelerde istikrarın sağlanması, ülke halkıyla iletişim kurmaya, onları etkilemeye ve İslam'ı kabul etmelerine yardımcı oldu.

12. yüzyılda, Haçlıların Filistin topraklarını işgal etmesinin ardından, Mısırlı ve Mağribli hacıların Sina yolu artık güvenli değildi ve Aydab limanına (Altın Limanı olarak bilinir ve Kızıldeniz kıyısında yer alır) yöneldiler. Oradaki hac hareketi aktif hale geldiğinde ve Müslümanlar Hacaz'daki kutsal topraklara gidip gelirken oraya sık sık uğradıklarında, Yemen ve Hindistan'dan mal taşıyan gemiler de oraya demirlemeye başladı ve dolayısıyla bölgesi gelişti ve hareketlilik arttı, böylece Aydab Müslümanların dini ve ticari yaşamında mükemmel bir merkez haline geldi. ([7])

Nübye kralları, Müslümanlardan bir zayıflık veya zaaf bulduklarında anlaşmayı bozduklarından ve özellikle Kral Davud'un hükümdarlığı sırasında 1272'de Asvan ve Mısır'daki Müslüman bölgelerine baskın yaptıklarından, Müslümanlar Zahir Baybars günlerinde onlarla savaşmak zorunda kaldılar ve 1276'da taraflar arasında yeni bir antlaşma imzalandı ve sonunda Sultan Nasır bin Kalavun 1317'de Dongola'yı fethetti ve Nübye kralı Davud'un erkek kardeşinin oğlu Abdullah, 1316'da İslam'ı kabul etti ve bu da orada yayılmasını kolaylaştırdı ve Nübye toprakları tamamen İslam'a girdi.([8])

Hıristiyan Alva krallığı ise 1504'te Arap Abdellab kabileleri ile Zenci Fonc kabileleri arasındaki ittifakın ardından yıkıldı ve "Sennar Sultanlığı" olarak da bilinen Fonc İslam Krallığı kuruldu. Başkentine atfen "Mavi Krallık" olarak da bilinir ve Sennar Krallığı, İslam ve Arap dilinin yayılmasından sonra Sudan topraklarında kurulan ilk Arap İslam devleti olarak kabul edilir([9]).

Arap İslam etkisinin artmasının bir sonucu olarak, Nübye, Alva, Sennar, Takali ve Darfur topraklarındaki kraliyet aileleri, daha önce Hıristiyan veya putperest iken Müslüman oldular. Yönetici sınıfın İslam'ı kabul etmesi, Sudan tarihinde çok boyutlu bir devrim yaratmaya yetti. Müslüman yönetici aileler oluştu ve onlarla birlikte bu dinin güçlenmesinde büyük etkisi olan ve İslam dininin yayılmasına etkin bir şekilde katkıda bulunan, temellerini sağlamlaştıran ve Sudan topraklarında İslam medeniyetinin temellerini atan ilk Sudan İslam krallıklarının modelleri kuruldu. Bazı krallar ülkelerinde davetçi rolünü üstlendiler ve rollerini bu dini tebliğ etmek ve korumakla yükümlü yöneticiler olarak anladılar, bu yüzden iyiliği emretmeye, kötülükten nehyetmeye, Allah'ın şeriatına göre hüküm vermeye, ellerinden geldiğince adaleti tesis etmeye, Allah'a davet etmeye ve O'nun yolunda cihad etmeye başladılar. ([10])

Böylece İslam'ın daveti bu bölgede putperestlik fırtınaları ve Hıristiyan misyonerlik kampanyaları ortasında güçlü ve etkili bir şekilde ilerledi. Bu nedenle Sudan, İslam'ın yayılmasında barışçıl davetin gerçek modelini temsil eden en ünlü bölgelerden biri olarak kabul edilir ve Müslümanların inançlarını ikna, delil ve iyi muamele yoluyla yayma yeteneği burada öne çıkmıştır, bu nedenle kervan ticareti ve fakihler Sudan topraklarında İslam'ın yayılmasında büyük bir rol oynamışlardır, zira pazarlar savaş alanlarının yerini almış ve tevhit inancının yayılmasında kılıç yerine dürüstlük, doğruluk ve iyi muamele kullanılmıştır([11]) ve bu konuda fakih tarihçi Ebu'l-Abbas Ahmed Baba el-Tinbukti şöyle der: "Sudan halkı, Kano ve Borno halkı gibi kimsenin onları ele geçirmeden İslam'ı gönüllü olarak kabul ettiler, İslam'dan önce kimsenin onları ele geçirdiğini duymadık".

#SudanKrizi         #SudanCrisis

Hizb-ut Tahrir Merkezi İletişim Bürosu için yazılmıştır

Müh. Durre el-Bekkuş

** Emir Abdullah bin Sa'd bin Ebi Sarh'tan Nübye'nin büyüğü ve krallığının tüm halkı için bir ahit:

"Abdullah bin Sa'd'ın Asvan topraklarının sınırından Alva topraklarının sınırına kadar Nübye'nin büyüğü ve küçüğü üzerine yaptığı ahit, Abdullah bin Sa'd, onlara ve Mısır'ın Yukarı kesiminden ve diğer Müslümanlardan ve zimmet ehlinden komşuları olan Müslümanlar arasında geçerli bir güvenlik ve ateşkes yaptı. Ey Nübye topluluğu, Allah'ın ve Resulü Muhammed Peygamber ﷺ'in güvencesiyle güvendesiniz, size karşı savaşmayacağız, size karşı savaş ilan etmeyeceğiz ve bizimle sizin aranızdaki şartlara bağlı kaldığınız sürece sizi işgal etmeyeceğiz, ülkemize yerleşmeden geçici olarak girebilirsiniz ve ülkenize yerleşmeden geçici olarak girebilirsiniz ve ülkenize inen veya uğrayan bir Müslümanı veya müttefiki çıkana kadar korumakla yükümlüsünüz ve Müslüman kölelerden size kaçan her birini İslam topraklarına iade edene kadar geri vermekle yükümlüsünüz, ona el koymayacaksınız, onu engellemeyeceksiniz ve onu arayan ve ona danışan bir Müslümana ayrılana kadar dokunmayacaksınız ve Müslümanların şehrinizin avlusunda inşa ettiği camiyi korumakla, ibadet edenleri engellememekle, onu süpürmekle, aydınlatmakla ve saygı göstermekle yükümlüsünüz ve her yıl ülkenizin en iyi kölelerinden 360 baş Müslümanların imamına ödeyeceksiniz, kusurlu olmayan, erkek ve dişi olan, yaşlı, ihtiyar kadın veya henüz ergenliğe ulaşmamış çocuk olmayan, bunu Asvan valisine ödeyeceksiniz ve Alva topraklarının sınırından Asvan topraklarına kadar size saldıran bir düşmanı püskürtmek veya engellemek Müslümanların görevi değildir ve eğer bir Müslüman köleye sığınırsanız veya bir Müslümanı veya müttefiki öldürürseniz veya Müslümanların şehrinizin avlusunda inşa ettiği camiye zarar verirseniz veya 360 baştan herhangi bir şeyi engellerseniz, o zaman bu ateşkes ve güvenlik sizden kalkar ve biz ve siz, Allah aramızda hükmedene kadar eşit oluruz ve O hükmedenlerin en hayırlısıdır, bu konuda Allah'ın, ahdinin, kefaletinin ve Resulü Muhammed ﷺ'in kefaletinin şahitliği vardır ve bu konuda sizin için Mesih'in, havarilerin ve dininizden ve milletinizden saygı duyduğunuz kişilerin kefaletinden daha büyük bir şey yoktur.

Allah bu konuda aramızda şahittir. Amr bin Şurahbil tarafından Ramazan ayında, otuz birinci yılda yazılmıştır".


[1] Dr. Salah İbrahim İsa'nın Sudan'a İslam'ın Girişi ve İnançları Düzeltmedeki Etkisi

[2] İbn el-Cevzi'nin Sudan ve Habeş Halkının Faziletleri Hakkında El-Gabiş'in Aydınlatılması Kitabının Onuncu Bölümü

* İslam'dan önce Nübye toprakları, Nübye, Mukra ve Alva olmak üzere 3 krallığa bölünmüştü (Asvan'dan güneyde mevcut Hartum'a kadar), daha sonra iki krallık Nübye ve Mukra, 570 ile 652 yılları arasında birleşti ve Nübye Krallığı olarak adlandırıldı ve başkenti Dongola idi

[3] İmam Ahmed bin Yahya bin Cabir el-Bağdadi'nin (Bilazeri olarak bilinir) Fetih el-Buldanı

** Ahit metninin tamamını okumak için ek bölüme bakınız

[4] Dr. Mustafa Muhammed Sa'd'ın Orta Çağlarda İslam ve Nübye

[5] J. Spencer Trimingham'ın Sudan'da İslam'ı

[6] Yusuf Fadıl Hasan'ın Sahra Altı Afrika'da İslam'ın Yayılması

[7] Dr. Mekki Şubeyka'nın Yüzyıllar Boyunca Sudan'ı

[8] Mahmud Şakir'in Sudan'ı

[9] Dr. Tayyib Bucema Naima'nın Fonc İslam Krallığı Tarihine Bir Bakış (910 - 1237 Hicri / 1504 - 1821 Miladi)

[10] Dr. Mustafa Muhammed Sa'd'ın Orta Çağlarda İslam ve Nübye

[11] Dr. Nuruddin eş-Şa'bani'nin Sahra Altı Afrika'da İslam ve Yönetici Aileler Tarihine İlişkin Çalışmaları