په اسلام باندې له حکومت کولو پرته د سوډان قضیې ته حل نشته
سوډان د ۱۹۵۶ کال د جنوري په لومړۍ نیټه له خپلې (خپلواکۍ) راهیسې د کودتاګانو یو لړۍ تجربه کړې، چې لومړۍ یې هغه ناکامه هڅه وه چې اسماعیل کبیده یې مشري کوله، هغه هڅه وکړه چې د لومړي ملي حکومت نسکور کړي چې مشري یې اسماعیل الازهري کوله، ورپسې لومړنۍ بریالۍ کودتا وه چې د ابراهیم عبود لخوا د ۱۹۵۸ کال په نومبر میاشت کې د الازهري د منتخب حکومت پر ضد ترسره شوه.
د ۱۹۶۹ کال په مې میاشت کې د جعفر النمیري او یوې ډلې کمونیست او قومپالو افسرانو په مشرۍ د سوډان په تاریخ کې ترټولو مشهوره کودتا وشوه او د هغه حکومت ۱۶ کاله دوام وکړ. هغه څو کودتايي هڅې تجربه کړې چې لومړۍ یې په ۱۹۷۱ کال کې ترسره شوه او النمیري په ۱۹۷۵ کال کې د هغه په ضد د کودتا د یوې هڅې په له منځه وړلو کې بریالی شو، چې کودتاچیانو اعدام شول. په جعفر النمیري د کودتا هڅو ته دوام ورکړل شو، چیرې چې د ۱۹۷۶ کال په جولای میاشت کې یوه سخته کودتايي هڅه وشوه او د پلازمینې خرطوم په کوڅو کې د حکومتي ځواکونو او کودتاچیانو ترمنځ جګړه وشوه، چې د هڅې په ناکامۍ او د هغې د مشر په اعدام سره پای ته ورسیده. خو له ټولو دغو ننګونو وروسته د ۱۹۸۵ کال په اپریل میاشت کې د النمیري حکومت د یوې ولسي پاڅون په وړاندې مقاومت ونه شو کړای، ځکه چې هغه له واکه لرې شو او مارشال عبدالرحمن سوار الذهب - چې هغه وخت د دفاع وزیر و - د یو انتقالي پوځي شورا مشري په غاړه واخیسته او هغه د هیواد او سیمې په تاریخ کې یوازینی کس و چې خپله ژمنه یې پوره کړه او یو کال وروسته یې واک د صادق المهدي په مشرۍ یوه منتخب حکومت ته وسپاره. خو دا حکومت هم په ۱۹۸۹ کال کې د عمر البشیر په مشرۍ له یوې کودتا سره مخ شو او د ملي ژغورنې د انقلاب د مشرتابه شورا د مشر په توګه یې دنده ترسره کړه او د سوډان د صدراعظمۍ او ولسمشرۍ دواړه دندې یې په غاړه واخیستې.
د کودتاګانو یو لړۍ چې د سوډان خلکو تجربه کړې، د جګړو او بې ثباتۍ درد یې ورته وڅکه. دا وضعیت د عمر البشیر په واکمنۍ کې هم دوام وکړ، چې ۳۰ کاله یې په وسپنیزه ولکه سوډان اداره کړ او په ترڅ کې یې خلکو ته د ظلم او استبداد تریخوالی وڅکه، سربیره پر دې هغه هیواد له سخت اقتصادي بحران سره مخ کړ. په ۱۹۹۹ کال کې هغه د ملي شورا (پارلمان) د منحل کولو امر وکړ او د هغه او د پارلمان د مشر حسن الترابي ترمنځ د واک پر سر د شخړې په پایله کې یې په هیواد کې بېړنی حالت اعلان کړ. د البشیر او د هغه د حکومت پر ضد د یاغیانو غورځنګونو ته دوام ورکړل شو او په ځواب کې یې ځپل او ځورول؛ د مثال په توګه په ۲۰۰۴ کال کې د پوځ ځواکونه د سوډان په لویدیځ کې دارفور ته لاړل ترڅو د یاغیانو غورځنګ له منځه یوسي چې د خرطوم مرکزي حکومت یې د سیمې په څنډه کولو تورن کړ او په سلګونو زره د دارفور اوسیدونکي ګاونډي هیواد چاد ته مهاجر شول: خراب سیاسي حالات چې هغه وخت د امریکا د بهرنیو چارو وزیر کولن پاول هغه "نسل وژنه" وبلله.
حکومت په ۲۰۰۵ کال کې د جنوبي یاغیانو سره د سولې تړون لاسلیک کړ، خو هغه سرغړونه وشوه او په ترڅ کې یې جنګي جرمونه ترسره شول او یو نوی اساسي قانون صادر شو چې جنوب ته یې د خپلواکۍ لویه برخه ورکوله او له هغې وروسته په ۲۰۱۱ کال کې جنوب د یوې ولسي ټولپوښتنې وروسته په حقیقت کې خپلواک شو.
د جنوب له جلا کیدو وروسته حکومت هغه تېل له لاسه ورکړل چې له خپلو ساحو څخه یې تولیدول او جنوب د ټول تولید درې برخې ځانګړې کړې او سوډان د سونګ توکو د اړتیاوو په پوره کولو کې له کسر سره مخ شو او په دې توګه یې د بهرنیو اسعارو یوه اساسي سرچینه له لاسه ورکړه. ډېری اقتصادي احصایو تایید کړې چې د سوډان ۹۰٪ خلک د بې وزلۍ تر کرښې لاندې ژوند کوي او د بېکارۍ کچه له ۶۰٪ څخه زیاته ده او د ۲۰۱۲ کال د جون په میاشت کې انفلاسیون شاوخوا ۳۷٪ ته ورسېد، په داسې حال کې چې د ټولو توکو او خدماتو بیې په ډراماتیک ډول لوړې شوې، چې په مقابل کې یې د وګړو په عاید کې لوی کمښت راغلی او په مقابل کې یې حکومت ادعا کوي چې د سوډان له جنوب څخه د جلا کیدو وروسته به د اسلامي شریعت "حدود" په سختۍ سره پلي کول پیل کړي. ځکه چې د ولسمشر لومړي مرستیال د اسلامي فقهې د ټولنې د څلورمې ناستې په ترڅ کې په خپله وینا کې تایید کړه چې عمر البشیر لیواله دی چې ټولنه په علمي تګلاره او د موضوعي والي او "د لومړیتوبونو ترتیب او د تعصب پرته د شرعي احکامو په ترلاسه کولو" په لاره ولاړه شي. نو د کومو لومړیتوبونو په اړه خبرې کوي؟ هغه حکومت چې په هغو خلکو باندې د حدودو په پلي کولو کې چټکتیا کوي چې د ژوند لومړنۍ اسانتیاوې یې نه دي ورکړي او دوی یې په بې وزلۍ او اړتیا کې ژوند کولو ته اړ کړي، د سود پر بنسټ د پورونو سره د معاملې په برخه کې هیڅ شرم نه ویني (ځکه چې د دولت مالي سرچینې کافي نه دي او بهرنۍ تمویل ته اړتیا لري)، لکه څنګه چې دوی ادعا کوي.
حکومت یو ناکامه مالي تګلاره غوره کړې، نو له خلکو څخه یې نغدې پیسې بندې کړې او د ډوډۍ د اوړو په برابرولو کې پاتې راغی، چې دا د دې لامل شو چې د سوډان خلک د خپلو اساسي اړتیاوو په ترلاسه کولو او د ژوند لومړنیو اسانتیاوو په برابرولو کې پاتې راشي ... سربیره پر دې روغتیایي وضعیت چې د اندیښنې وړ دی؛ په یوې احصایه کې چې د "الآن سوډان" ویب پاڼې لخوا په ۲۰۱۸ کال کې خپره شوې، په سوډان کې له هرو ۲۰ ماشومانو څخه یو یې د خوارځواکۍ له امله رنځیږي او د ملاریا او بیلیرزیا په څیر ناروغۍ خپریږي چې دوه میلیونو ته رسیدلي!
د شریعت د پلي کولو شعارونه پورته کوي او له احکامو څخه یې د خپلو ګټو او د لویدیځ د ګټو په خدمت کې هغه څه غوره کوي او نور احکام په ځمکه غورځوي؛ نو نه د هیواد په چارو کې د اسلام حکم دی او نه هم حاکمیت، دوی د کافر لویدیځ پیروان دي، ځکه چې دوی پر هغې تکیه کوي او له هغې څخه پیسې پور اخلي او په دې اړه فتوا ورکوي او هغه ته اجازه ورکوي چې د دوی په چارو کې مداخله وکړي او د خپلو خلکو برخلیک وټاکي ... او نه د خلکو پالنه شته او نه هم کفالت، نو د سوډان خلک وږي دي او په سخته بې وزلۍ کې ژوند کوي ... نو دا کوم شریعت دی چې دوی یې پلي کوي؟ اسلام یو بشپړ شی دی چې نه تجزيه کېږي، په خپلو احکامو او حدودو سره، د ژوند د یوه نظام په توګه پلي کېږي چې الله تعالی خپلو بندګانو ته غوره کړی دی او هیڅ بنده حق نه لري چې له هغې څخه ځینې غوره کړي او نور یې پرېږدي. نو هر چا چې د شریعت پلي کول غوره کړي، باید په ټولو احکامو یې عمل وکړي، له هغې څخه هیڅ شی کم نه کړي.
له همدې امله د ډوډۍ او سونګ توکو څخه د ملاتړ د لرې کولو، د اساسي توکو د بیو لوړیدو، د ډیرو توکو کمښت، د پیسو د نړیوال صندوق لخوا د حکم شویو مالي سیاستونو دوام او نورو او د روغتیایی وضعیت خرابیدو د ټول سوډان په خلکو ژور اغیز وکړ چې دوی له دې ژوند څخه ناخوښه دي او په هیواد کې د ناخوښۍ حالت خپور شو، چې ورځ تر بلې زیاتیده او پراخیده او د عمر البشیر د نظام فساد او د دولتي پیسو په لاسوهنه کې د هغه ښکیلتیا په ښکاره ډول ښکاره شوه، ځکه چې د نړیوالې مالي بشپړتیا سازمان لخوا خپور شوي راپور ښودلې چې دې نظام د ۲۰۱۲ او ۲۰۱۸ کلونو ترمنځ د سوډان د صادراتو شاوخوا ۳۱ میلیارده ډالر پټ کړي وو. حکومت اعلان کړی و چې د هیواد صادرات په یاده موده کې ۶۵ میلیارده ډالرو ته رسیدلي دي، په داسې حال کې چې د سوډان ۷۰ سوداګریزو شریکانو هیوادونو خپل واردات شاوخوا ۹۶ میلیارده ډالر اټکل کړي وو، نو لاریونونه او مظاهرې وشوې او د دې حکومت پر ضد د انقلاب اور د سوډان په ټولو ښارونو کې بل شو او په ۲۰۱۹ کال کې هغه وروسته له هغه نسکور شو چې د دفاع وزارت اعلان وکړ چې البشیر له خپلې دندې استعفا کړې او پوځ به د هیواد چارې اداره کوي.
د البشیر د حکومت د نسکوریدو سره سره، د سوډان د خلکو کړاوونه د لویدیځو هیوادونو تر منځ په شخړو کې دوام لري او د دوی سازمانونه پرې نظارت کوي، دا کړاوونه به ونه دریږي او نه به یې پای وي، تر هغه چې د شریعت ټول احکام پلي نشي او هیواد د هغه چا لخوا اداره نشي چې د الله په لار کې د هیچا له ملامتۍ څخه نه ویریږي او نه د دښمن پر لور ځي، بلکې د اسلام د بیرغ پورته کول خپله موخه ګرځوي او د احکامو پلي کول خپله موخه ګرځوي.
#د_سوډان_بحران #SudanCrisis
دا لیکنه د حزب التحریر د مرکزي مطبوعاتي دفتر راډیو لپاره ده
زینه الصامت