Soru Cevabı: Ermenistan ve Azerbaycan Olayları

Soru Cevabı

Ermenistan ve Azerbaycan Olayları

Soru:

Rus varlığı Güney Kafkasya'da sarsıldı (Ermenistan ve Azerbaycan'ın, komşu iki ülke arasında 35 yılı aşkın süren bir çatışmanın ardından ticaret ve güvenlik alanlarında barışçıl bir çözüm ve anlaşmalar konusunda ABD ile ortak bir bildiri imzalamasının ardından... El Cezire 15/8/2025). Azerbaycan ve Ermenistan, Washington'da 8/8/2025 tarihinde imzalanan anlaşmanın ardından 11/8/2025 tarihinde ortak bir bildiri yayınlayarak diğer taraflardan, iki ülke arasındaki sorunları çözmek için 1992'de kurulan Minsk Grubu'nun feshedilmesini talep ettiler. Bildiri, yerel, ikili ve uluslararası taşımacılık için aralarındaki iletişimin açılmasını öngörüyordu... Son zamanlarda gergin ilişkiler ve savaşlarla dolu olmasına rağmen bu nasıl gerçekleşti? Amaçları nelerdir? Allah sizi hayırla mükâfatlandırsın.

Cevap: Cevabı açıklığa kavuşturmak için aşağıdaki hususları gözden geçireceğiz:

1- Ermeni Basın Arapça sayfası 9/8/2025 tarihinde Ermenistan Başbakanı Nikol Paşinyan ve Azerbaycan Cumhurbaşkanı İlham Aliyev'in ABD Başkanı Donald Trump'ın huzurunda ABD'nin başkenti Washington'daki Beyaz Saray'da imzaladığı anlaşmanın metnini yayınladı. Metinde ("Azerbaycan ve Ermenistan arasındaki barışın ve uluslararası ilişkilerin kurulmasına yönelik anlaşmaya varılan metnin baş harflerinin imzalanması ve nihai olarak imzalanmasına yönelik daha fazla çabanın sürdürülmesi, aralarındaki barışın korunması ve güçlendirilmesinin vurgulanması ve Birleşmiş Milletler Şartı ve "1991 Alma-Ata Bildirgesi" uyarınca geçmişin çatışmalarıyla belirlenmeyen bir geleceğe giden bir yol çizilmesi" yer alıyordu. Bu, Sovyetler Birliği'nin çöküşünden ve Azerbaycan ile Ermenistan'ın ayrılmasından sonra iki ülke arasındaki sınırların çizilmesine ilişkin anlaşmayla ilgili bildirge ve aralarındaki karşılıklı tanıma, egemenliğe saygı ve anlaşmazlıkları çözmek için güç kullanmama ilkesini içeriyordu. "Taraflar, devletlerin egemenliğine, toprak bütünlüğüne ve yargı yetkisine saygı temelinde yerel, ikili ve uluslararası taşımacılık için iki ülke arasındaki iletişimin açılmasının önemini bir kez daha teyit ettiler. Bu, barışı, istikrarı ve refahı artıracaktır... Bu çabalar, Azerbaycan'ın ana bölümü ile Ermenistan toprakları üzerinden Nahçıvan Özerk Bölgesi arasındaki engelsiz iletişimi de içerecektir...") Bu nedenle anlaşma, bu konunun önemi nedeniyle iki ülke arasındaki iletişim, ulaşım ve yolların açılmasına odaklanmıştır. Azerbaycan'a bağlı Nahçıvan bölgesi Azerbaycan'a bağlı değildir ve Ermenistan tarafından kesilmektedir ve iletişimin sağlanması için Azerilerin İran'dan geçmesi gerekmektedir. Anlaşma, Azerbaycan ile Nahçıvan bölgesi arasında bir yolun açılmasını talep etmektedir. Aynı şekilde, Ermenistan aralarında bulunduğu için Azerbaycan ile Türkiye arasındaki yolların da açılmasını talep etmektedir, bu nedenle karayoluyla iletişim ancak Ermenistan üzerinden sağlanabilir... Bu şekilde Amerika, Azerbaycan üzerindeki nüfuzunu artırabilir, Ermenistan üzerindeki nüfuzunu genişletebilir ve Rusya'nın buradaki nüfuzunu zayıflatabilir veya ortadan kaldırabilir.

2- Ermeni Basın Arapça sayfasının 9/8/2025 tarihinde yayınladığı üzere, anlaşmada ayrıca ("Ermenistan, Amerika ve karşılıklı olarak üzerinde anlaşılan üçüncü taraflarla birlikte, Ermenistan topraklarında "Trump'ın Uluslararası Barış ve Refah Yolu" (TRIP) olarak adlandırılan şey aracılığıyla iletişim programının uygulanması için bir çerçeve belirlemek üzere çalışacaktır") ibaresi yer alıyordu. Amerika, bu koridoru kurma ve Amerikalı bir ticari şirket aracılığıyla kiralama teklifini önceden sunmuştu. Middle East Eye sitesi 14/7/2025 tarihinde şunları aktarmıştı: ("Amerika, iki ülke arasındaki çıkmaza giren müzakereleri ilerletmek için Ermenistan ve Azerbaycan arasındaki planlanan koridorun sorumluluğunu üstlenmeyi teklif etti ve ABD'nin Türkiye Büyükelçisi Thomas Brraq bu teklifi Cuma günü (11/7/2024) yaptığı basın toplantısında açıkladı" ve site, Brraq'ın 32 km uzunluğundaki koridorla ilgili şu açıklamalarını aktarmıştı: "32 km'lik yol hakkında tartışıyorlar, ancak bu önemsiz bir mesele değil, tam on yıldır devam ediyor, sonra Amerika geliyor ve tamam, biz alacağız diyor. Bize 32 km'lik yolu 100 yıllık bir kira sözleşmesiyle verin, hepiniz paylaşabilirsiniz"). Bu durum, iki ülkedeki Amerikan nüfuzunu güçlendirecektir. Reuters'in 8/8/2025 tarihinde ("Ermenistan'ın Trump'ın Azerbaycan Cumhuriyeti ile bir iletişim koridorunu 100 yıllığına kiralama planını kabul ettiği, yani Amerika Birleşik Devletleri'nin Azerbaycan ile Ermenistan arasındaki anlaşmazlığa sözünü geçirmeye çalıştığı, zira ilki Türkiye'nin desteğiyle coğrafi olarak kendisinden ayrı olan Nahçıvan bölgesine bir yol açmaya çalışıyor... Ermenistan, Rusya'nın son savaşta kendisine destek vermemesinin ortasında, komşusu Azerbaycan'dan gelebilecek olası bir saldırıya karşı bu anlaşmayı Amerikan koruması elde etmek için bir fırsat olarak görüyor") şeklinde aktardığı şey de bunu doğrulamaktadır, zira Ermenistan yenilmiş ve 35 yıl önce Rusya'nın desteğiyle ilan ettikleri Karabağ bölgesindeki cumhuriyetleri düşmüştü.

3- Middle East Eye sitesi, ("Azerbaycan'ın koridorun Ermenistan'ın tam kontrolünde olmamasını talep ettiğini" belirtmiştir. Ayrıca "Türkiye'nin Azerbaycan'a barış anlaşmasını imzalaması için örtülü baskı uyguladığı ve koridoru yönetmek için iki ülkenin onayıyla özel bir şirket kurma fikrini ilk önerenin Türkiye olduğu" belirtilmiştir.) Erdoğan, 19/6/2025 tarihinde Azerbaycan Cumhurbaşkanı Aliyev'i, ertesi gün ise Türkiye için tarihi bir ziyaret olarak kabul edilen Ermenistan Başbakanı Paşinyan'ı kabul etmiştir. Türkiye Cumhurbaşkanlığı ofisi, ("Erdoğan'ın "Azerbaycan ile Ermenistan arasında devam eden barış müzakerelerinde varılan mutabakatın önemini" vurguladığını ve "Türkiye ile Ermenistan arasındaki normalleşme süreci çerçevesinde atılabilecek olası adımları görüştüğünü"... El Cezire 21/6/2025) belirtmiştir. Böylece Erdoğan'ın anlaşmayı Amerika adına imzalamak için hazırlık yaptığını görüyoruz, zira Amerika'nın yörüngesinde dönmekte ve bölgedeki nüfuzunu genişletmesi karşılığında iktidarda kalmasını desteklemesi ve Türkiye'nin Ermenistan üzerinden Azerbaycan'a karayoluyla yapılacak ticaretten faydalanması için Amerika'ya hizmetler sunmaktadır.

4- Anlaşma metninde, ("İki ülke arasındaki ikili ilişkilerin normalleşme sürecine büyük katkı sağlayan ve zirvelerine ev sahipliği yapan ABD Başkanı Trump'a derin şükranlarını dile getirdiler") ifadesi yer almaktadır. ABD Başkanı Trump, ülkesinin ve özellikle kendi kişisel rolünü belirgin bir şekilde göstermek istemiştir, zira öne çıkmayı ve görünmeyi sever ve her başarıyı kendi adına kaydettirmek ister, barış ve refahı sağlayabilen tek kişi olduğunu iddia ederek, Azerbaycan ile Ermenistan üzerinden Nahçıvan bölgesi arasında kurulacak yola kendi adını vermiştir (Trump Yolu). Trump, bu iki ülke arasında bu anlaşmayı yaparak, Pakistan Ordusu komutanı Munir Asım ve ayrıca Yahudi varlığı Başbakanı Netanyahu tarafından kendisine aday gösterildiği Nobel Barış Ödülü'nü de almayı ummaktadır. Trump'ın gerçekleştirmeye çalıştığını iddia ettiği barış ve refahın, Amerika'nın çıkarlarını gerçekleştirmek, nüfuzunu ve hegemonyasını dünyanın çeşitli bölgelerine yaymak ve "Amerika Önce" ve "Amerika'yı Yeniden Büyük Yap (MAGA)" sloganlarını başlattığı üzere, ihtişamını geri kazanmak anlamına geldiğini bilerek.

5- Anlaşmada, ("Anlaşmayı imzalayan taraflar, Avrupa Güvenlik ve İşbirliği Teşkilatı'na üye ülkeleri ve Minsk ile ilgili yapıları kararı kabul etmeye çağırdılar"). Yani Trump, diğer Minsk Grubu ülkelerine, katılımı olmadan ve hatta istişareleri olmadan bu Amerikan kararını kabul etmelerini ve onlara herhangi bir değer veya önem vermeden empoze etmektedir. Özellikle Amerika'nın Avrupa Güvenlik ve İşbirliği Teşkilatı'nın kararıyla 1992 yılında Azerbaycan-Ermeni sorununu çözmek için kurulan Minsk Grubu'nun liderliğinde Amerika ile birlikte yer alan Rusya ve Fransa! Amerika, bu anlaşmayı Rusya'dan ayrı olarak imzaladı ve Rusya'nın itiraz etmemesi için zamanlamasını Başkanı Trump'ın Rus mevkidaşı Putin ile yapacağı toplantıdan önceye getirdi, zira bölgede ve özellikle Ermenistan'da nüfuzu olan ve Azerbaycan'daki nüfuzunu kaybettikten sonra ve Minsk Grubu'nun liderlerinden biri olduğu için bu konuda yer alması gerekiyordu. Ondan ve gruptaki diğerlerinden bu anlaşmayı tanımalarını ve kutsamalarını istedi... Rusya müdahale edip itiraz etmek yerine, Ermenistan'daki nüfuzunun zayıflığını ve Ermenistan'da yok olmaya yakın olduğunu gösteren bir şekilde hiçbir şey yapmadı.

6- Görünüşe göre Rusya, müdahale etmeye ve şiddetle itiraz etmeye ve dolayısıyla Ermenistan'ı Amerika ile ilişkilerini güçlendirmeye devam etmekten alıkoymaya yetecek bir durumda değil. Durumla uyum sağlamayı tercih etti ve sanki Ermenistan'ı tamamen kaybetmemesi için uyarılarda bulunarak olup bitenden memnun gibi davrandı. Rusya Dışişleri Bakanlığı Sözcüsü Maria Zakharova, şu ifadeleri kullandı: ("Güney Kafkasya'da bulunan iki cumhuriyetin Amerikan tarafı aracılığıyla yaptığı toplantı olumlu bir değerlendirmeyi hak ediyor. Bu adımın barış gündemini ilerleteceğini umuyoruz...") Ancak "dış yardım olmadan doğrudan diyalog kurulması gerektiğinin" altını çizdi ve "bölge dışından aktörlerin katılımının barış gündemini güçlendirmeye katkıda bulunması, ek zorluklara neden olmaması gerektiği konusunda uyardı"... El Cezire 9/8/2025). Yani Amerikan nüfuzunun buraya sızmasına karşı uyarıyor. Daha önce de Ermenistan'ı Batı ile ittifak kurmaması konusunda uyarmıştı. Kremlin Sözcüsü Dimitri Peskov, 24/7/2025 tarihinde ("Ermenistan'ın siyasi yönünü seçme hakkı varken, Moskova Ukrayna'nın yaşadığı jeopolitik dönüşümün tekrarlanmasından kaçınmayı umuyor" ve "Rusya'nın hala Ermenistan'ı bir müttefik olarak gördüğünü ve birlikte çalışmaya devam etmek istediğini" doğruladı... El Cezire 25/7/2025). Bu, Ermenistan'a, Amerika ve Avrupa'nın Ukraynalıları harekete geçirip ona karşı bir devrim başlatmasının ardından, Rusya'nın 2014 yılında ajanı Yanukoviç'in düşmesiyle nüfuzunu kaybettiği Ukrayna'nın kaderini yaşayacağı yönünde bir tehdittir. Ermenistan Başbakanı Paşinyan, geçen yıl Fransız 24 kanalıyla 23/2/2023 tarihinde yaptığı bir röportajda ("Rusya liderliğindeki Kolektif Güvenlik Anlaşması Örgütü'ndeki Ermenistan'ın operasyonel katılımını dondurduğunu... çünkü örgüt Ermenistan ile ilgili hedeflerine ulaşamadığını") açıklamıştı, zira Rusya, 2020 ve 2023 yıllarında Azerbaycan tarafından saldırıya uğradığında ve Azerbaycan'da işgal ettiği topraklardan çıkarıldığında Ermenistan'ı savunmamıştı. Daha önce 4/10/2023 tarihinde yayınladığımız bir cevapta ("Rusya'nın muhtemelen bu savaşın kendisine karşı yöneltildiğini ve Erdoğan Türkiye'si ve vesayeti altına giren Azerbaycan aracılığıyla Amerika tarafından planlandığını anladığını ve bunun kendisini boşuna meşgul edeceğini ve güçlerini dağıtacağını, şu anda Ukrayna'daki savaşına odaklandığını, bunun kader savaşı olduğunu ve kaybetmek istemediğini ve eğer kaybederse her şeyi kaybedeceğini ve kazanırsa kaybettiği bölgelerde nüfuzunu yeniden sağlayabileceğini ve aynı zamanda Türkiye ile çatışmak istemediğini ve bu koşullarda ve kendisine uygulanan abluka altında ona ihtiyacı olduğunu, bunun Batı dünyasına açılan kapısı olduğunu ve aynı zamanda Azerbaycan ile ilişkilerini sürdürmek istediğini, zira orada özellikle enerji kaynaklarında 6 milyar dolar değerinde yatırımları ve aralarındaki ticaret hacmi 4 milyar dolardan fazla olduğunu ve Ermenistan'ın her konuda kendisine bağımlı olduğunu... Ukrayna'daki savaşı kazanırsa, eskisi gibi tam nüfuzuna geri döndürmesi ihtimal dışı değildir") demiştik.

7- Amerika, Avrupa'yı ve özellikle de Minsk Grubu'nu kendisiyle birlikte yöneten Fransa'yı ihmal ederek, Trump Avrupa'yı ve başında Fransa'yı, Rusya'yı denklemden çıkardığı gibi düşürmüştür ve sorunu tek başına ele almıştır. Hatta Azerbaycan ve Ermenistan, Minsk Grubu'nun feshedilmesi için ortak bir mesaj göndermişlerdir. Azerbaycan Dışişleri Bakanlığı tarafından 11/8/2025 tarihinde yapılan bir açıklamada, ("İki ülkenin dışişleri bakanları, Avrupa Güvenlik ve İşbirliği Teşkilatı'nın mevcut başkanına Minsk Grubu'nu sona erdirmesi için ortak bir mesaj gönderdi", "Bu çağrıdan sonra, Minsk sürecinin ve örgütteki ilgili yapıların sona erdirilmesine ilişkin bir karar taslağı üye devletler arasında dağıtıldı" ve "Azerbaycan ve Ermenistan, bu kararın alınması için gerekli adımları desteklemeye çağırdı"... Azerbaycan Devlet Haber Ajansı 11/8/2025). Böylece Amerika, bu konuda Avrupa'nın herhangi bir etkisini ortadan kaldırarak, sorunu tek başına ele alabilir ve buradaki nüfuzunu genişletebilir. İki ülke de anlaşmayı hızla uygulamaya başladı ve anlaşmada ayrıca ("İki taraf arasındaki uluslararası düzeydeki tüm iddiaları ve anlaşmazlıkları geri çekme konusunda anlaşmaya varıldı"... Aynı kaynak). Fransa, Minsk Grubu'nun feshedilmesini kabul ettiğini açıklamak zorunda kaldı ve 2020 yılından beri, Azerbaycan'ın Ermenistan'a savaş ilan etmesi ve ardından Minsk Grubu'nun iddia ettiği gibi barışçıl yollarla geri alınması için çalışmakta olduğunu iddia eden Grubun topraklarını geri alamaması nedeniyle artık herhangi bir rolü veya etkisi kalmadı. Fransa, Azerbaycan'a karşı Ermenileri alenen destekleyen kendisi olmasına rağmen, kaybetmiş gibi görünmemek ve orada oynayacak bir rol aramak için Amerika'ya iltifat etmeye başladı... Anlaşmayı desteklediğini iddia etti.