پاسخ به سوال: رویدادهای ارمنستان و آذربایجان

پاسخ به سوال

رویدادهای ارمنستان و آذربایجان

سوال:

موجودیت روسیه در جنوب قفقاز متزلزل شد (پس از امضای اعلامیه مشترک ارمنستان و آذربایجان با ایالات متحده در مورد حل و فصل مسالمت آمیز و توافق نامه ها در زمینه های تجاری و امنیتی پس از یک درگیری بیش از 35 ساله بین دو کشور همسایه ... الجزیره 2025/8/15) آذربایجان و ارمنستان در پی توافقنامه امضا شده بین آنها در واشنگتن در تاریخ 2025/8/8، بیانیه مشترکی در تاریخ 2025/8/11 صادر کردند و از طرف های دیگر خواستار انحلال گروه مینسک شدند که در سال 1992 برای حل مشکلات بین دو کشور تشکیل شده بود. و بر بازگشایی ارتباطات بین آنها برای حمل و نقل محلی، دوجانبه و بین المللی تاکید کرد... چگونه این امر در زمانی انجام شد که روابط بین آنها متشنج بود و جنگ هایی به ویژه در دوره های اخیر در آن رخ می داد؟ اهداف مورد نظر از آن چیست؟ خداوند به شما جزای خیر دهد.

پاسخ: برای روشن شدن پاسخ، موارد زیر را بررسی می کنیم:

1- صفحه ارمن پرس به زبان عربی در تاریخ 2025/8/9 متن توافقنامه امضا شده توسط نیکول پاشینیان، نخست وزیر ارمنستان و الهام علی اف، رئیس جمهور آذربایجان با حضور دونالد ترامپ، رئیس جمهور آمریکا در کاخ سفید در واشنگتن، پایتخت آمریکا را منتشر کرد. و بر ("امضای اولیه متن توافق شده برای توافقنامه برقراری صلح و روابط بین المللی بین دو کشور آذربایجان و ارمنستان و ادامه تلاش های بیشتر برای امضای نهایی آن، و تاکید بر حفظ و تقویت صلح بین آنها، و ترسیم مسیری برای آینده ای که درگیری های گذشته بر اساس منشور سازمان ملل متحد و اعلامیه "آلما آتا در سال 1991" تعیین نمی کند. این اعلامیه مربوط به توافقنامه تعیین مرزها بین دو کشور پس از سقوط اتحاد جماهیر شوروی و جدایی آذربایجان و ارمنستان از آن، و شناسایی متقابل بین آنها و احترام به حاکمیت و عدم استفاده از زور برای حل مناقشات است. "طرفین مجدداً بر اهمیت بازگشایی ارتباطات بین دو کشور برای حمل و نقل محلی، دوجانبه و بین المللی بر اساس احترام به حاکمیت کشورها و تمامیت ارضی و صلاحیت قضایی آنها به منظور تقویت صلح، ثبات و رفاه تاکید کردند... این تلاش ها شامل ارتباط بدون مانع بین بخش اصلی آذربایجان و منطقه خودمختار نخجوان از طریق خاک ارمنستان خواهد بود...") بنابراین، توافقنامه بر بازگشایی ارتباطات، حمل و نقل و جاده ها بین دو کشور به دلیل اهمیت این موضوع متمرکز بود. از آنجا که منطقه نخجوان وابسته به آذربایجان به آن متصل نیست و توسط ارمنستان قطع شده است و برای برقراری ارتباط باید آذری ها از ایران عبور کنند. این توافقنامه خواستار بازگشایی جاده ای بین آذربایجان و اقلیم آن نخجوان است. همچنین خواستار بازگشایی جاده ها بین آذربایجان و ترکیه است، زیرا ارمنستان بین آنها واقع شده است و ارتباط زمینی فقط از طریق ارمنستان امکان پذیر است... به این ترتیب، آمریکا می تواند نفوذ خود را در آذربایجان تقویت کند و نفوذ خود را در ارمنستان گسترش دهد و نفوذ روسیه را در آن تضعیف کند یا از بین ببرد.

2- متن توافقنامه همچنین همانطور که صفحه ارمن پرس به زبان عربی در تاریخ 2025/8/9 منتشر کرد، تصریح می کند که ("ارمنستان با آمریکا و طرف های ثالث مورد توافق متقابل برای تعیین چارچوب اجرای برنامه ارتباطات از طریق به اصطلاح "مسیر ترامپ برای صلح و رفاه بین المللی" (تریب) در خاک ارمنستان همکاری خواهد کرد"). آمریکا قبلاً پیشنهاد ایجاد این گذرگاه و اجاره آن از طریق یک شرکت تجاری آمریکایی را ارائه داده است. سایت میدل ایست آی در تاریخ 2025/7/14 گزارش داد که ("آمریکا پیشنهاد کرده است که گذرگاه برنامه ریزی شده بین ارمنستان و آذربایجان را برای پیشبرد مذاکرات متوقف شده بین آنها بر عهده بگیرد، و توماس برراک، سفیر آمریکا در ترکیه، این پیشنهاد را در کنفرانس مطبوعاتی خود در روز جمعه (2024/7/11) فاش کرد"، و این سایت اظهارات برراک در مورد گذرگاه به طول 32 کیلومتر را نقل کرد که گفت: "آنها بر سر 32 کیلومتر از جاده بحث می کنند، اما این مسئله ای ساده نیست، این مسئله یک دهه است که ادامه دارد، سپس آمریکا می آید و می گوید خوب ما آن را می گیریم. 32 کیلومتر از جاده را بر اساس قرارداد اجاره 100 ساله به ما بدهید و شما همه می توانید آن را تقسیم کنید"). این امر نفوذ آمریکا در دو کشور را تقویت می کند. رویترز در تاریخ 2025/8/8 این را تأیید می کند که ("ارمنستان با طرح ترامپ برای اجاره یک گذرگاه ارتباطی با جمهوری آذربایجان به مدت 100 سال موافقت کرده است، که به این معنی است که ایالات متحده به دنبال تحمیل حرف خود در اختلاف جاری بین آذربایجان و ارمنستان است. جایی که اولی با حمایت ترکیه به دنبال بازگشایی راه به اقلیم نخجوان خود است که از نظر جغرافیایی از آن جدا شده است... ارمنستان در این توافقنامه فرصتی برای دریافت حمایت آمریکا از هرگونه حمله احتمالی از سوی همسایه خود آذربایجان در میان ناتوانی روسیه در حمایت از آن در جنگ اخیر می بیند") جایی که ارمنستان شکست خورد و جمهوری آنها در اقلیم قره باغ که 35 سال پیش با حمایت روسیه اعلام کرده بودند، سقوط کرد.

3- سایت میدل ایست آی گزارش داد که ("آذربایجان خواستار این است که گذرگاه تحت کنترل کامل ارمنستان نباشد". و ذکر کرد که "ترکیه فشارهای پنهانی بر آذربایجان وارد کرده است تا توافقنامه صلح را امضا کند و این ترکیه بود که ابتدا ایده تأسیس یک شرکت خصوصی با موافقت هر دو کشور برای مدیریت گذرگاه را پیشنهاد داد".) اردوغان در تاریخ 2025/6/19 از الهام علی اف، رئیس جمهور آذربایجان و روز بعد از نیکول پاشینیان، نخست وزیر ارمنستان که سفر وی به ترکیه تاریخی تلقی می شد، استقبال کرد. دفتر رئیس جمهور ترکیه اعلام کرد که ("اردوغان بر "اهمیت توافقی که در مذاکرات صلح جاری بین آذربایجان و ارمنستان حاصل شده است، تاکید کرد... و در مورد گام های احتمالی که می توان در چارچوب روند عادی سازی روابط بین ترکیه و ارمنستان برداشت، بحث و گفتگو کرد"... الجزیره 2025/6/21) بنابراین می بینیم که اردوغان برای امضای توافقنامه به نفع آمریکا آماده سازی کرده است، او در مدار آمریکا می چرخد و به آن خدمات ارائه می دهد تا نفوذ خود را در منطقه گسترش دهد در ازای اینکه او را در قدرت نگه دارد، و ترکیه از جنبش تجاری از طریق جاده های زمینی از طریق ارمنستان به آذربایجان بهره مند شود.

4- در توافقنامه آمده است که آنها ("مراتب قدردانی عمیق خود را از رئیس جمهور آمریکا ترامپ برای میزبانی اجلاس سران آنها و مشارکت بزرگ در روند عادی سازی روابط دوجانبه بین دو کشور ابراز کردند"). رئیس جمهور آمریکا ترامپ می خواست نقش کشورش و نقش شخصی خود را به طور خاص به طور برجسته نشان دهد، زیرا او عاشق برجستگی و ظهور است و دوست دارد هر دستاوردی را به نام خود ثبت کند و ادعا می کند که او قادر به دستیابی به صلح و رفاه است، بنابراین جاده ای که بین آذربایجان و اقلیم آن نخجوان از طریق ارمنستان احداث می شود، به نام او نامگذاری شد (جاده ترامپ). ترامپ همچنین امیدوار است با عقد این توافقنامه بین این دو کشور جایزه صلح نوبل را دریافت کند، زیرا منیر عاصم، فرمانده ارتش پاکستان و همچنین بنیامین نتانیاهو، نخست وزیر رژیم یهود او را برای آن نامزد کرده اند. شایان ذکر است که صلح و رفاهی که ترامپ ادعا می کند برای تحقق آن تلاش می کند، به معنای تحقق منافع آمریکا و گسترش نفوذ و سلطه آن بر مناطق مختلف جهان و احیای عظمت آن است، زیرا شعار "اول آمریکا" و شعار "دوباره آمریکا را بزرگ کنیم (ماگا)" را سر داده است.

5- در توافقنامه آمده است که ("امضاکنندگان توافقنامه از کشورهای شرکت کننده در سازمان امنیت و همکاری اروپا و ساختارهای مربوط به مینسک خواستند که این تصمیم را بپذیرند"). یعنی ترامپ به کشورهای دیگر در گروه مینسک تحمیل می کند که این تصمیم آمریکا را بدون مشارکت آنها و حتی بدون مشورت با آنها و بدون دادن هیچ ارزش یا توجهی به آنها بپذیرند. به ویژه روسیه و فرانسه که در رهبری گروه مینسک که برای حل مسئله آذری-ارمنی در سال 1992 با تصمیم سازمان امنیت و همکاری اروپا تشکیل شده است، با آمریکا مشارکت دارند! آمریکا به طور جداگانه از روسیه این توافقنامه را امضا کرد و زمان آن را قبل از دیدار رئیس جمهور ترامپ با همتای روسی خود پوتین قرار داد تا هیچ اعتراضی از سوی روسیه که باید در این موضوع حضور داشته باشد، صورت نگیرد، زیرا این کشور صاحب نفوذ در منطقه به ویژه در ارمنستان پس از از دست دادن نفوذ خود در آذربایجان است و از رهبران گروه مینسک است. از او خواسته شده است که مانند سایرین در این گروه این توافقنامه را به رسمیت بشناسد و آن را تبریک بگوید... و روسیه به جای مداخله و اعتراض، کاری انجام نداد که نشان دهنده ضعف موضع و ضعف نفوذ آن باشد که در حال از بین رفتن در ارمنستان است.

6- به نظر می رسد که روسیه در وضعیتی نیست که بتواند به طور قاطع مداخله و اعتراض کند و سپس بر ارمنستان تأثیر بگذارد تا از ادامه تقویت روابط خود با آمریکا جلوگیری کند. و ترجیح داد با وضعیت همراهی کند و طوری رفتار کند که انگار از آنچه در حال وقوع است راضی است، در حالی که هشدارهایی را برای ارمنستان ارسال می کند تا آن را برای همیشه از دست ندهد. ماریا زاخارووا، سخنگوی وزارت خارجه روسیه گفت: ("دیدار دو جمهوری واقع در جنوب قفقاز توسط طرف آمریکایی شایسته ارزیابی مثبت است. امیدواریم این گام دستور کار صلح را پیش ببرد..." اما او بر "ضرورت ایجاد گفتگوی مستقیم بدون کمک خارجی" تاکید کرد و هشدار داد که "مشارکت بازیگران خارج از منطقه باید به تقویت دستور کار صلح کمک کند نه اینکه مشکلات بیشتری ایجاد کند"... الجزیره 2025/8/9). یعنی او نسبت به نفوذ نفوذ آمریکا در آنجا هشدار می دهد. پیش از این نیز به ارمنستان در مورد ائتلاف با غرب هشدار داده بود، دیمیتری پسکوف، سخنگوی کرملین در تاریخ 2025/7/24 گفت: ("در حالی که ارمنستان حق دارد جهت گیری سیاسی خود را انتخاب کند، مسکو امیدوار است از تکرار تغییر ژئوپلیتیکی که اوکراین شاهد آن بوده است، جلوگیری شود" و تاکید کرد که "روسیه همچنان ارمنستان را متحد خود می داند و می خواهد به همکاری با یکدیگر ادامه دهد"... الجزیره 2025/7/25) این تهدیدی برای ارمنستان است مبنی بر اینکه سرنوشت اوکراین را زمانی که روسیه پس از سقوط یانوکوویچ، عامل خود در سال 2014، نفوذ خود را در آن از دست داد، در پیش خواهد گرفت، پس از آنکه آمریکا و اروپا اوکراینی ها را تحریک کردند و انقلابی علیه او به راه انداختند. نیکول پاشینیان، نخست وزیر ارمنستان، سال گذشته در مصاحبه با کانال فرانس 24 در تاریخ 2023/2/23 اعلام کرد ("تعلیق مشارکت عملی ارمنستان در سازمان پیمان امنیت جمعی به رهبری روسیه... زیرا این سازمان اهداف خود را در رابطه با ارمنستان محقق نکرده است") زیرا روسیه در سال های 2020 و 2023 از ارمنستان دفاع نکرد، زمانی که آذربایجان به آن حمله کرد و آن را از سرزمین هایی که در آذربایجان اشغال کرده بود، بیرون راند. ما پیش از این در پاسخی که در تاریخ 2023/10/4 صادر کردیم، ذکر کردیم که ("روسیه احتمالاً متوجه شده است که این جنگ علیه آن هدایت شده است و توسط آمریکا از طریق ترکیه اردوغان و آذربایجان که تحت قیمومیت آن قرار گرفته است، برنامه ریزی شده است و بدون فایده آن را مشغول می کند و نیروهایش را پراکنده می کند، و اکنون بر جنگ خود در اوکراین متمرکز است، که جنگی سرنوشت ساز است و نمی خواهد آن را ببازد، و می داند که اگر آن را ببازد همه چیز را از دست خواهد داد و اگر آن را ببرد می تواند نفوذ خود را در مناطقی که از دست داده است، دوباره به دست آورد. در عین حال نمی خواهد با ترکیه درگیر شود و در این شرایط و محاصره ای که بر آن تحمیل شده است، به آن نیاز دارد و این دروازه آن به دنیای غرب است و همچنین می خواهد روابط خود را با آذربایجان حفظ کند، زیرا سرمایه گذاری هایی در آنجا به ویژه در منابع انرژی به ارزش 6 میلیارد دلار دارد و حجم مبادلات تجاری بین آنها بیش از 4 میلیارد دلار است. و اما ارمنستان در همه چیز سربار آن است... و بعید نیست که اگر در جنگ اوکراین پیروز شود، آن را به طور کامل به نفوذ خود بازگرداند").

7- آمریکا اروپا به ویژه فرانسه را که گروه مینسک را با آن رهبری می کند، نادیده گرفت تا ترامپ اروپا و به ویژه فرانسه را سرنگون کند، همانطور که روسیه را از معادله خارج کرد و به تنهایی این مسئله را در دست گرفت، بلکه آذربایجان و ارمنستان پیام مشترکی را برای انحلال گروه مینسک ارسال کردند، وزارت خارجه آذربایجان در بیانیه ای در تاریخ 2025/8/11 اعلام کرد که ("وزرای خارجه دو کشور پیام مشترکی را به رئیس فعلی سازمان امنیت و همکاری اروپا برای پایان دادن به گروه مینسک ارسال کردند"، "و پس از این درخواست، پیش نویس قطعنامه ای در مورد پایان دادن به روند مینسک و ساختارهای مربوطه بین کشورهای شرکت کننده در سازمان توزیع شد" و "آذربایجان و ارمنستان خواستار حمایت از اقدامات لازم برای اتخاذ این تصمیم شدند"... خبرگزاری دولتی آذربایجان 2025/8/11). به این ترتیب، آمریکا هرگونه تأثیری را برای اروپا در این قضیه از بین می برد تا به تنهایی آن را در دست بگیرد و بتواند نفوذ خود را در آن گسترش دهد. و دو کشور به سرعت اجرای این توافقنامه را آغاز کردند، از جمله ("لغو تمام دعاوی و اختلافات متقابل بین خود در سطح بین المللی همانطور که در توافقنامه تصریح شده است"... همان منبع) فرانسه مجبور شد اعلام کند که با انحلال گروه مینسک موافقت می کند و از سال 2020 پس از اعلام جنگ آذربایجان علیه ارمنستان و سپس بازپس گیری سرزمین های خود، دیگر هیچ نقش یا تاثیری برای آن وجود نداشت و گروه مینسک در بازپس گیری آنها به آن کمکی نکرد، همانطور که گروه ادعا می کرد که از طریق راه های مسالمت آمیز در این زمینه تلاش می کند. و فرانسه شروع به چاپلوسی آمریکا کرد تا نشان ندهد که شکست خورده است و به دنبال نقشی برای بازی در آنجا است، و ادعا کرد که از توافقنامه حمایت می کند، در حالی که به طور علنی از ارمنی ها علیه آذربایجان حمایت می کرد.