سوډان: د قومیت د ناکامۍ بله بېلګه
(ژباړه)
د اوسني نظام د حاکمو قوانینو له مخې، هر ملت حق لري هغه قوانین وټاکي چې پرې حکومت کوي، او په پایله کې هر ملت د یو دولت حق لري. دې مفهوم د دویمې نړیوالې جګړې وروسته د نویو هېوادونو د یوې څپې لامل شو، چې په پایله کې یې موجوده هېوادونه ووېشل شول، او په پایله کې هغه ګډوډي رامنځته شوه چې نن یې موږ وینو.
له 1945 راهیسې، لږ تر لږه 34 نوي هېوادونه د ملګرو ملتونو له خوا په رسمیت پېژندل شوي دي. دا د ملتپالنې د هغه څپې پایله وه چې په شلمه پېړۍ کې نړۍ ونیوله. د بېلو ډلو ته د خپلواکۍ او د حکومت کولو د حق ورکولو لپاره فرضي پولې وټاکل شوې، چې له امله یې د سوډان په څېر پخواني متحد هېوادونه په جګړو او ناخوالو کې ښکېل شول.
خو نویو وېشونو موجوده ستونزې نه یوازې دا چې حل نه کړې، بلکې لا یې پیچلې کړې. د سوډان په قضیه کې، د دې پیچلتیا د پوهېدو یوه لاره د هغه صنعت او د تېلو سکتور ته کتل دي. د تېلو سکتور په متحد هېواد کې مرکزي و، او د نویو جوړو شویو اقتصادونو د ملا تیر وګرځېد. ستونزه دا ده چې پولې د سوډان د تېلو پخوانی مرکزي صنعت له منځه یووړ. په نویو جوړو شویو هېوادونو کې، سویل د تېلو پر ډېرو ساحو واکمني ترلاسه کړه، په داسې حال کې چې شمال د صادراتي زیربناوو کنټرول په لاس کې واخیست، چې په هغې کې نل لیکې او تصفیه خانې شاملې وې. نو، جنوبي سوډان، چې نوی غیر ساحلي هېواد شو، د سره سمندرګي ته د سوډان په نل لیکو متکي شو. دې وېش د ترانزیتي فیسونو په اړه شخړو ته لاره هواره کړه، چې په پایله کې یې د تېلو صادرات په مکرر ډول ګډوډ شول - هغه صادرات چې دواړه هېوادونه لا تر اوسه په خپل اقتصاد کې پرې تکیه کوي. د بېلګې په توګه، په 2012 کې، جنوبي سوډان د همدغو اختلافونو له امله د تېلو تولید بند کړ، چې دې کار د دواړو هېوادونو پر عایداتو باندې ډېره اغېزه وکړه. په داسې حال کې چې د صادراتو د بیا پیلولو لپاره هوکړې وشوې، خو لا تر اوسه تاوتریخوالی او اقتصادي ستونزې موجودې دي.
نو، له 2011 راهیسې، موږ دوه جلا هېوادونه لرو چې په کلکه سره یو بل ته اړ دي. دوی سرچینې لري، خو د هغو د کارولو لپاره اړینه پراختیا نه لري. په دې توګه، سره له دې چې په دوی کې شاوخوا 8 میلیارده بېرله تېل شته، خو دوی په ډېره بېوزلۍ کې ژوند کوي.
دا حالت بدلېدای شي که چېرې دواړه هېوادونه سره متحد او باثباته شي. دا به په اوسني سرمایه دارۍ نظام کې رامنځته نه شي. دې نظام د خلکو ترمنځ شخړې لا زیاتې کړې، او بیا یې هغوی ته د حکومت کولو یو نظام ورکړ چې د "بقایا د اصلح" په څېر مفکورو ته یې وده ورکړه، چې له امله یې په دوی کې دننه او د دوی ترمنځ تاوتریخوالی لا زیات شو.
په سوډان کې د وضعیت د بدلولو، او د هغه د سیاسي ثبات او اقتصادي ودې د یقیني کولو لپاره، باید بېرته د اسلام لور ته راوستل شي. بیا، د هغه د تېلو سکتور په غوره توګه کارول کېدای شي، د هغه زراعتي سکتور ته وده ورکول کېدای شي، د هغه د کانونو او صنعتي سکتورونو ته پراختیا ورکول کېدای شي، او د هغه سوداګریزه زیربنا پیاوړې کېدای شي. او دا کار به د خلیفه او د هغه د مرستیالانو په لارښوونه ترسره کېږي، څوک چې په اسلامي دولت کې دننه د سیمو د پراختیا، او د اسلامي امت په ګټه د سرچینو د کارولو په برخه کې خپل مسؤلیت ته متوجه وي. او که دوی دا مسؤلیت له پامه وغورځوي، ګناهګار به شي.
د سوډان د سیمې وده ممکنه ده، هغه د خپلو پراخو زراعتي ځمکو له امله د خوراکي توکو د تولید او صادرولو د یوه لوی مرکز کېدو وړتیا لري، چې شاوخوا 84 میلیونه هکتاره ځمکه کېږي، او یوازې 20٪ یې کرل کېږي. او هغه مهم فصلونه کري، چې په هغې کې پنبې، د ځمکې میده، د کنجد تخم، جوار، غنم او نیشکر شامل دي. همدارنګه، هغه د سرو زرو، اسبستوس، کروم، میکا، کاولین او مسو په څېر معدني سرچینو باندې هم بډای دی. او هغه د سپکو صنعتونو لپاره هم زیربناوې لري، لکه د زراعتي پروسس، د الکترونیکي توکو راټولول، پلاستیک، د فرنیچر صنعت او د ټوکر تولید.
هغه د دې وړتیا لري چې د اسلامي هېواد پاتې برخې ته سرچینې چمتو کړي، په داسې حال کې چې د خلیج هېوادونو او د افریقا لوېدیځ ترمنځ د خپل ستراتیژیک موقعیت له امله د هغه له خوا وړاندې کېدونکو سرچینو څخه ګټه پورته کړي، او هغه سره سمندرګي ته هم لاسرسی لري.
په سوډان کې اصلي سمندري بندر د پورټ سوډان دی، چې یو طبیعي ژور اوبو لرونکی بندر دی او د لویو بېړیو د سمبالولو وړتیا لري. همدارنګه، هغه د بېلابېلو توکو ملاتړ هم کوي، چې په هغې کې کانټینرونه، لوی بارونه او تېل شامل دي. دا، د سوډان له نورو بندرونو سره یوځای، هېواد ته د سره سمندرګي له لارې د نړیوالو بار وړلو لارو سره مستقیم اړیکه برابروي. دا نه یوازې سوډان له خپلو افریقایي ګاونډیانو سره نښلوي، بلکې د سعودي عربستان د ساحلي ښار جدې په ګډون، د منځني ختیځ له بازارونو سره هم نښلوي. دا ځکه مهمه ده چې د هغه ګاونډیان غیر ساحلي دي او د اسلامي هېواد له پاتې برخې سره د سوداګرۍ لپاره به سمندر ته د سوډان لاسرسي ته اړتیا ولري. دا امکانات یوازې په افریقا او منځني ختیځ پورې محدود نه دي، بلکې د سره سمندرګي پر سر د سوډان ستراتیژیک موقعیت او د سویز کانال ته د هغه نږدېوالي له امله، احتمالا آسیا، اروپا او د عربو خلیج ته هم غځېږي.
د اوسنیو ناخوالو سره سره، د هېواد زیربنا لا تر اوسه په کافي اندازه کار کوي، ځکه چې سوډان اوس مهال خپل خام تېل د بشایر او PLOC بحري سټیشنونو له لارې متحده عربي اماراتو او مالیزیا ته صادروي. دا صادرات د سره سمندرګي پر سر د سوډان د بندرونو د زیربناوو له لارې لېږل کېږي، او ډېری یې په جنوبي سوډان کې تولید شوي خام تېل دي.
نو، دا امکان شته چې دا سیمه د اسلامي دولت یوه سوکاله برخه شي. د اسلامي هېواد له بیا یوځای کېدو وروسته، سوډان به وکولی شي د اسلامي امت له پاتې برخې سره سوداګري وکړي. او دا ځکه مهمه ده چې سوډان یوازینی هېواد نه دی چې د طبیعي سرچینو څخه برخمن دی او نن ورځ د ډېری نړیوالو اړتیاوو د پوره کولو لپاره کافي دي - ټوله افریقا دا سرچینې لري؛ ځکه چې دا لویه وچه د کوبالت، سرو زرو، پلاټینیم او مسو په ګډون د نړۍ د معدني زیرمو نږدې 30٪ برخه لري. همدارنګه، هغه د نړۍ د تېلو د زیرمو نږدې 8٪ او د طبیعي ګازو د زیرمو شاوخوا 12٪ برخه لري.
که موږ د سوډان ګاونډیانو ته وګورو، نو موږ مصر لرو، چې د طبیعي ګاز او تېلو څخه بډای دی. همدارنګه، هغه د نیل سیند ته لاسرسی لري، چې یوه حیاتي آبي سرچینه ده. او اریتریا شته چې د سرو زرو، مسو او پوټاش په ګډون لویې معدني سرچینې لري، او ایتوپیا د اوبو برېښنا، زراعتي ځمکو او معادنو په برخه کې ظرفیتونه لري. بیا د مرکزي افریقا جمهوریت شته چې الماس، سره زر او یورانیم لري، او چاد او لیبیا دواړه د تېلو لویې سرچینې لري. د دې ټولو شتمنیو او امکاناتو سره سره، افریقا د نړۍ د ځینو بې وزلو هېوادونو ټاټوبی دی. د سوډان او جنوبي سوډان ترڅنګ، د نورو هېوادونو پاتې برخه د جګړې او مرګ څخه کړېږي، او د هغوی سرچینې لوټ او استثمار کېږي.
د خلافت د دولت تر سیوري لاندې به دا وضعیت بدل شي. اسلامي دولت به د ځمکې د سرچینو د ودې لپاره خپلې ژمنې بیا پیل کړي، ترڅو موږ (د یو امت په توګه) په ځان بسیا شو، او په دښمنو هېوادونو متکي نه شو او یا یې استثمار نه کړو. دا یو بنسټیز کار دی، ځکه چې د اسلام دښمنانو ته اجازه نشته چې زموږ په وړاندې کومه ګټه ترلاسه کړي. او لکه څنګه چې موږ ګورو، دا هم ممکنه ده، که چېرې موږ یو داسې مشر ولرو چې په سوډان کې مسلمانان سره متحد کړي او د بې ثباتۍ او اوسنیو ناخوالو حالت له منځه یوسي.
#د_سوډان_بحران #SudanCrisis
د تحریر ګوند د مرکزي مطبوعاتي دفتر لپاره لیکل شوی
فاطمه مصعب
د تحریر ګوند د مرکزي مطبوعاتي دفتر غړې
