بلوغ المرام من كتاب نظام الإسلام (ح182) الجهاز الإداري: إدارة شؤون الدولة, ومصالح الناس
بلوغ المرام من كتاب نظام الإسلام (ح182) الجهاز الإداري: إدارة شؤون الدولة, ومصالح الناس

الحَمْدُ للهِ ذِي الطَّولِ وَالإِنْعَامْ, وَالفَضْلِ وَالإِكرَامْ, وَالرُّكْنِ الَّذِي لا يُضَامْ, وَالعِزَّةِ الَّتِي لا تُرَامْ, والصَّلاةُ وَالسَّلامُ عَلَى سَيِّدِنَا مُحَمَّدٍ خَيرِ الأنَامِ, خَاتَمِ الرُّسُلِ العِظَامْ, وَآلِهِ وَصَحْبِهِ وَأتبَاعِهِ الكِرَامْ, الَّذِينَ طَبَّقُوا نِظَامَ الإِسلامْ, وَالتَزَمُوا بِأحْكَامِهِ أيَّمَا التِزَامْ, فَاجْعَلْنَا اللَّهُمَّ مَعَهُمْ, وَاحشُرْنا فِي زُمرَتِهِمْ, وثَبِّتنَا إِلَى أنْ نَلقَاكَ يَومَ تَزِلُّ الأقدَامُ يَومَ الزِّحَامْ. ...

0:00 0:00
Speed:
December 28, 2024

بلوغ المرام من كتاب نظام الإسلام (ح182) الجهاز الإداري: إدارة شؤون الدولة, ومصالح الناس

بلوغ المرام من كتاب نظام الإسلام

 (ح 182)  الجهاز الإداري: إدارة شؤون الدولة, ومصالح الناس

الحَمْدُ للهِ ذِي الطَّولِ وَالإِنْعَامْ, وَالفَضْلِ وَالإِكرَامْ, وَالرُّكْنِ الَّذِي لا يُضَامْ, وَالعِزَّةِ الَّتِي لا تُرَامْ, والصَّلاةُ وَالسَّلامُ عَلَى سَيِّدِنَا مُحَمَّدٍ خَيرِ الأنَامِ, خَاتَمِ الرُّسُلِ العِظَامْ, وَآلِهِ وَصَحْبِهِ وَأتبَاعِهِ الكِرَامْ, الَّذِينَ طَبَّقُوا نِظَامَ الإِسلامْ, وَالتَزَمُوا بِأحْكَامِهِ أيَّمَا التِزَامْ, فَاجْعَلْنَا اللَّهُمَّ مَعَهُمْ, وَاحشُرْنا فِي زُمرَتِهِمْ, وثَبِّتنَا إِلَى أنْ نَلقَاكَ يَومَ تَزِلُّ الأقدَامُ يَومَ الزِّحَامْ. 

أيها المؤمنون:

السَّلامُ عَلَيكُمْ وَرَحْمَةُ اللهِ وَبَرَكَاتُهُ وَبَعدُ: نُتَابِعُ مَعَكُمْ سِلْسِلَةَ حَلْقَاتِ كِتَابِنا: "بُلُوغُ المَرَامِ مِنْ كِتَابِ نِظَامِ الِإسْلَامِ" وَمَعَ الحَلْقَةِ الثَّانِيةِ والثَّمَانِينَ بَعدَ المِائَةِ, وَعُنوَانُهَا: "الجِهَازُ الإِدَارِيُّ: إِدَارَةُ شُؤونِ الدَّولَةِ, وَمَصَالِـحِ النَّاسِ". نَتَأمَّلُ فِيهَا مَا جَاءَ فِي الصَّفحَةِ الرَّابِعَةَ عَشْرَةَ بَعْدَ المِائَةِ مِنْ كِتَابِ "نظامُ الإسلام" لِلعَالِمِ والمُفَكِّرِ السِّيَاسِيِّ الشَّيخِ تَقِيِّ الدِّينِ النَّبهَانِيِّ. يَقُولُ رَحِمَهُ اللهُ:

المادة 96- إِدَارَةُ شُؤُونِ الدَّولَةِ وَمَصَالِح ِالنَّاسِ تَتَوَلَّاهَا مَصَالِـحُ وَدَوَائِرُ وَإِدَارَاتٌ، تَقُومُ عَلَى النُّهُوضِ بِشُؤُونِ الدَّولَةِ, وَقَضَاءِ مَصَالِحِ النَّاسِ.

وَنَقُولُ رَاجِينَ مِنَ اللهِ عَفْوَهُ وَمَغْفِرَتَهُ وَرِضْوَانَهُ وَجَنَّتَهُ: يَا أُمَّةَ الإِيمَانْ, يَا أُمَّةَ القُرآنْ, يَا أُمَّةَ الإِسلَامْ, يَا أُمَّةَ التَّوحِيدْ, يَا مَنْ آمَنتُمْ بِاللهِ رَبّاً, وَبِمُحَمَّدٍ صلى الله عليه وسلم نَبِيّاً وَرَسُولاً, وَبِالقُرآنِ الكَرِيمِ مِنهَاجاً وَدُستُوراً, وَبِالإسلَامِ عَقِيدَةً وَنِظَاماً لِلْحَياَة,ِ أَيُّهَا المُسلِمُون فِي كُلِّ مَكَانْ, فَوقَ كُلِّ أَرضٍ, وَتَحتَ كُلِّ سَمَاءْ, يَا خَيرَ أُمَّةٍ أُخرِجَتْ لِلنَّاسِ, أَيُّهَا المُؤمِنُونَ الغَيُورُونَ عَلَى دِينِكُمْ وَأُمَّتِكُمْ. أعَدَّ الشَّيخُ تَقِيُّ الدِّينِ النَّبهَانِيُّ هُوَ وَإِخوَانُهُ العُلَمَاءُ فِي حِزْبِ التَّحرِيرِ دُستُورَ الدَوْلَةِ الإِسْلامِيَّةِ, وَهَا هُوَ يُوَاصِلُ عَرْضَهُ عَلَيكُمْ حَتَّى تدرُسُوهُ وَأنتمْ تَعْمَلُونَ مَعَنَا لإِقَامَتِهَا, وَهَذِهِ هِيَ المَادَّةُ السَّادِسَةُ والتِّسْعُون. وَإِلَيكُمْ بَيَانَ أَدِلَّةِ هَذِهِ المَادَّة مِنْ كِتَابِ مَقَدِّمَةِ الدُّستُورِ:

كَانَ رَسُولُ اللهِ r يُدِيرُ المَصَالِحَ, وَيُعَيِّنُ كُتَّاباً لِإِدَارَتِهَا، فَكَانَ عَلَيهِ الصَّلَاةُ وَالسَّلَامُ يُدِيرُ مَصَالِحَ النَّاسَ فِي المَدِينَةِ، يَرْعَى شُؤُونَهُمْ، وَيَحُلُّ مَشَاكِلَهُمْ، وَيُنَظِّمُ عَلَاقَاتِهِمْ، وَيُؤَمِّنُ حَاجَاتِهِمْ، وَيُوَجِّهُهُمْ فِيهَا لِمَا يُصْلِحُ أَمْرَهُمْ. وَكُلُّ هَذِهِ مِنَ الشُّؤُونِ الإِدَارِيَّةِ الَّتِي تُيَسِّرُ عَيشَهُمْ دُونَ مَشَاكِلَ أَوْ تَعقِيدٍ: فَفِي أُمُورِ التَّعلِيمِ، جَعَلَ رَسُولُ اللهِ r فِدَاءَ الأَسْرَى مِنَ الكُفَّارِ تَعْلِيمَ عَشَرَةٍ مِنْ أَبنَاءِ المُسلِمِينَ القِرَاءَةَ وَالكِتَابَةَ، وَبَدَلَ الفِدَاءِ هُوَ مِنَ الغَنَائِمِ، وَهِيَ مِلْكٌ لِلمُسلِمِينَ؛ فَكَانَ تَأمِينُ التَّعلِيمُ مَصْلَحَةً مِنْ مَصَالِحِ المُسلِمِينَ. وَفِي التَّطبِيبِ، أُهْدِيَ إِلَى رَسُولِ اللهِ r طَبِيبٌ فَجَعَلَهُ لِلمُسلِمِينَ، فَكَونُ رَسُولِ اللهِ r جَاءَتْهُ هَدِيَّةٌ فَلَمْ يَتَصَرَّفْ بِهَا، وَلَمْ يَأْخُذْهَا، بَلْ جَعَلَهَا لِلمُسلِمِينَ، دَلِيلٌ عَلَى أَنَّ التَّطْبِيبَ مَصْلَحَةٌ مِنْ مَصَالِحِ المُسلِمِينَ. وَفِي شُؤُونِ العَمَلِ، فَقَدْ أَرشَدَ رَسُولُ اللهِ r رَجُلاً أَنْ يَشتَرِيَ حَبْلاً ثُمَّ فَأْساً، وَيَحْتَطِبَ وَيَبِيعَ لِلنَّاسِ بَدَلَ أَنْ يَسْأَلَهُمْ، هَذَا يُعطِيهِ وَهَذَا يَرُدُّهُ، فَكَانَ حَلُّ مَشَاكِلِ العَمَلِ كَذَلِكَ مَصْلَحَةً لِلمُسلِمِينَ. أَخْرَجَ أَبُو دَاوُدَ وَابنُ مَاجَه: «أَنَّ رَجُلاً مِنَ الأَنْصَارِ أَتَى النَّبِيَّ r يَسْأَلُهُ، فَقَالَ: أَمَا فِي بَيْتِكَ شَيْءٌ؟ قَالَ: بَلَى ... قَالَ: ائْتِنِي بِهِمَا، قَالَ: فَأَتَاهُ بِهِمَا، فَأَخَذَهُمَا رَسُولُ اللهِ r بِيَدِهِ وَقَالَ: مَنْ يَشْتَرِي هَذَيْنِ؟ ... قَالَ رَجُلٌ: أَنَا آخُذُهُمَا بِدِرْهَمَيْنِ، فَأَعْطَاهُمَا إِيَّاهُ وَأَخَذَ الدِّرْهَمَيْنِ، وَأَعْطَاهُمَا الأَنْصَارِيَّ وَقَالَ: اشْتَرِ بِأَحَدِهِمَا طَعَاماً فَانْبِذْهُ إِلَى أَهْلِكَ، وَاشْتَرِ بِالآخَرِ قَدُوماً فَأْتِنِي بِهِ، فَأَتَاهُ بِهِ، فَشَدَّ فِيهِ رَسُولُ اللَّهِ r عُوداً بِيَدِهِ ثُمَّ قَالَ لَهُ: اذْهَبْ فَاحْتَطِبْ وَبِعْ، وَلا أَرَيَنَّكَ خَمْسَةَ عَشَرَ يَوْماً، فَذَهَبَ الرَّجُلُ يَحْتَطِبُ وَيَبِيعُ، فَجَاءَ وَقَدْ أَصَابَ عَشَرَةَ دَرَاهِمَ ...». وَقَالَ رَسُولُ اللهِ r فَيمَا أَخْرَجَهُ البُخَارِيُّ مِنْ طَرِيقِ أَبِي هُرَيْرَةَ رضي الله عنه قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم: «لَأَنْ يَحْتَطِبَ أَحَدُكُمْ حُزْمَةً عَلَى ظَهْرِهِ خَيْرٌ لَهُ مِنْ أَنْ يَسْأَلَ أَحَداً فَيُعْطِيَهُ أَوْ يَمْنَعَهُ».

وَفِي شُؤُونِ الطُّرُقِ، فَقَدْ نَظَّمَ رَسُولُ اللهِ r الطُّرُقَ فِي وَقْتِهِ بِأَنْ جَعَلَ الطَّرِيقَ سَبْعَةَ أَذْرُعٍ عِندَ التَّنَازُعِ. رَوَى البُخَارِيُّ مِنْ طَرِيقِ أَبِي هُرَيرَةَ «قَضَى النَّبِيُّ r إِذَا تَشَاجَرُوا فِي الطَّرِيقِ بِسَبْعَةِ أَذْرُعٍ»، وَرِوَايَةُ مُسْلِمٍ «إِذَا اخْتَلَفْتُمْ فِي الطَّرِيقِ جُعِلَ عَرْضُهُ سَـبْعَ أَذْرُعٍ». وَأَخْرَجَ أَحْمَدُ عَنْ طَرِيقِ ابْنِ عَبَّاسٍ قَالَ: قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم: «وَالطَّرِيقُ الْمِيتَاءُ سَبْعَةُ أَذْرُعٍ»، وَفِي رِوَايَةٍ أُخْرَى لِأَحْمَدَ مِنْ طَرِيقِ عُبَادَةَ ابْنِ الصَّامِتِ: «وَقَضَى r فِي الرَّحَبَةِ تَكُونُ بَيْنَ الطَّرِيقِ ثُمَّ يُرِيدُ أَهْلُهَا الْبُنْيَانَ فِيهَا فَقَضَى أَنْ يُتْرَكَ لِلطَّرِيقِ فِيهَا سَبْعُ أَذْرُعٍ». وَهُوَ تَنظِيمٌ إِدَارِيٌّ فِي ذَلِكَ الوَقْتِ، وَإِذَا كَانَتِ الحَاجَةُ لِأَكْثَرَ كَانَ كَمَا فِي مَذْهَبِ الشَّافِعِيِّ. وَكَذَلِكَ مَنَعَ الرَّسُولُ r العُدْوَانَ عَلَى الطَّرِيقِ، أَخْرَجَ الطَّبَرَانِيُّ فِي الصَّغِيرِ: «مَنْ أَخَذَ مِنْ طَرِيقِ الْمُسْلِمِينَ شِبْراً طَوَّقَهُ اللَّهُ يَوْمَ القِيَامَةِ مِنْ سَبْعِ أَرَضِينَ».

وَفِي الزِّرَاعَةِ، فَقَدِ اختَلَفَ الزُّبَيرُ t وَرَجُلٌ مِنَ الأَنصَارِ فِي السَّقْيِ مِنْ سَيلِ مَاءٍ يَمُرُّ مِنْ أَرضِهِمَا، فَقَالَ r: «اسْقِ يَا زُبَيْرُ ثُمَّ أَرْسِلِ الْمَاءَ إِلَى جَارِكَ». (مُتَّفَقٌ عَلَيهِ وَاللَّفْظُ لِمُسلِم). وَهَكَذَا فَإِنَّ الرَّسُولَ r كَانَ يُدِيرُ مَصَالِحَ المُسلِمِينَ وَيَحُلُّ مَشَاكِلَهُمُ الإِدَارِيَّةِ بِسُهُولَةٍ وَيُسْرٍ، وَكَانَ يَستَعِينُ بِبَعْضِ الصَّحَابَةِ فِي ذَلِكَ. فَتَكُونُ مَصَالِحُ النَّاسِ جِهَازاً يَتَوَلَّاهُ الخَلِيفَةُ أَوْ يُعَيِّنُ لَهُ مُدِيراً كُفْؤاً يَتَوَلَّاهُ، وَهَذَا مَا جَرَى تَبَنِّيهِ هُنَا، تَخْفِيفاً لِلْعِبْءِ عَنِ الخَلِيفَةِ، وَبِخَاصَّةٍ وَقَدْ تَشَعَّبَتِ المَصَالِحُ وَتَكَاثَرَتْ، فَيَكُونُ هُنَاكَ جِهَازٌ لِمَصَالِحِ النَّاسِ يَتَوَلَّاهُ عَلَى وَجْهِهِ مُدِيرٌ كُفْؤٌ بِأَسَالِيبَ وَوَسَائِلَ تُيَسِّرُ عَلَى الرَّعِيَّةِ عَيشَهَا، وَيُوَفِّرُ لَهَا الخِدْمَاتِ الَّلازِمَةِ دُونَمَا تَعقِيدٍ بَلْ بِسُهُولَةٍ وَيُسْرٍ. وَهَذَا الجِهَازُ يَتَكَوَّنُ مِنْ مَصَالِحَ، وَدَوَائِرَ، وَإِدَارَاتٍ. وَالمَصلَحَةُ هِيَ الإِدَارَةُ العُلْيَا لِأَيَّةِ مَصْلَحَةٍ مِنْ مَصَالِحِ الدَّولَةِ، كَالتَّابِعِيَّةِ، وَالمُوَاصَلَاتِ، وَسَكِّ النُّقُودِ، وَالتَّعلِيمِ، وَالصِّحَّةِ، وَالزِّرَاعَةِ، وَالعَمَلِ، وَالطُّرُقِ، وَغَيرِهَا.

Boloogh28 12 2024

وَهَذِهِ المَصْلَحَةُ تَتَوَلَّى إِدَارَةَ المَصْلَحَةِ ذَاتَهَا، وَمَا يَتبَعُهَا مِنْ دَوَائِرَ وَإِدَارَاتٍ. وَالدَّائِرَةُ هِيَ الَّتِي تَتَوَلَّى شُؤُونَ الدَّائِرَةِ نَفْسِهَا، وَمَا يَتبَعُهَا مِنْ إِدَارَاتٍ. وَالإِدَارَةُ هِيَ الَّتِي تَتَوَلَّى شُؤُونَ الإِدَارَةِ ذَاتِهَا، وَمَا يَتبَعُهَا مِنْ فُرُوعٍ وَأَقْسَامٍ. وَهَذِهِ المَصَالِحُ وَالدَّوَائِرُ وَالإِدَارَاتُ إِنَّمَا تُنشَأُ وَتُقَامُ لِأَجْلِ النُّهُوضِ بِشُؤُونِ الدَّولَةِ، وَلِأَجْلِ قَضَاءِ مَصَالِحِ النَّاسِ. وَجَعْلُ الجِهَازِ الإِدَارِيٍّ عَلَى هَذَا النَّحْوِ المُبَيَّنِ أُسلُوبٌ مِنْ أَسَالِيبِ القِيَامِ بِالفِعْلِ، وَوَسِيلَةٌ مِنْ وَسَائِلِهِ، فَلَا يَحتَاجُ إِلَى دَلِيلٍ خَاصٍّ بِهِ، وَيَكْفِي الدَّلِيلُ العَامُّ الَّذِي يَدُلُّ عَلَى أَصْلِهِ، وَلَا يُقَالُ:"إِنَّ هَذِهِ الأَسَالِيبُ أَفْعَالٌ لِلْعَبدِ فَلَا يَصِحُّ أَنْ تَجْرِيَ إِلَّا حَسَبَ الأَحْكَامِ الشَّرعِيَّةِ"؛ لَا يُقَالُ ذَلِكَ لِأَنَّ هَذِهِ الأَفْعَالَ جَاءَ الدَّلِيلُ الشَّرعِيُّ عَلَى أَصْلِهَا عَامّاً، فَيَشْمَلُ كُلَّ مَا يَتَفَرَّعُ عَنهَا مِنَ الأَفْعَالِ، إِلَّا أَنْ يَأْتِيَ دَلِيلٌ شَرعِيٌّ عَلَى فِعْلٍ مُتَفَرِّعٍ عَنِ الأَصْلِ فَحِينَئِذٍ يُتَّبَعُ حَسَبَ الدَّلِيلِ، فَمَثلاً قَالَ تَعَالَى: (وَآتُوا الزكَاةَ). وَهُوَ دَلِيلٌ عَامٌّ. وَجَاءَتِ الأَدِلَّةُ عَلَى الأَفْعَالِ المُتَفَرِّعَةِ عَنهَا، لِمِقْدَارِ النِّصَابِ، وَلِلعَامِلِينَ، وَلِلأَصنَافِ الَّتِي تُؤْخَذُ مِنهَا الزَّكَاةُ، وَكُلُّهَا أَفْعَالٌ مُتَفَرِّعَةٌ عَنْ: (وَآتُوا الزكَاةَ), وَلَمْ تَأْتِ أَدِلَّةٌ لِكَيفِيَّةِ قِيَامِ العُمَّالِ بِجَمْعِهَا، هَلْ يَذهَبُونَ رَاكِبِينَ أَو مَاشِينَ؟ هَلْ يَستَأجِرُونَ مَعَهُمْ أُجَرَاءَ لِمُسَاعَدَتِهِمْ أَوْ لَا؟ وَهَلْ يُحْصُونَهَا بِدَفَاتِرَ؟ وَهَلْ يَتَّخِذُونَ لَهُمْ مَكَاناً يَجْتَمِعُونَ فِيهِ؟ وَهَلْ يَتَّخِذُونَ مَخَازِنَ لِوَضْعِ مَا يَجْمَعُونَهُ فِيهَا؟ وَهَلْ تُوضَعُ هَذِهِ المَخَازِنُ تَحْتَ الأَرْضِ أَو تُبْنَى كَالبُيُوتِ لِلحُبُوبِ؟ وَهَلْ زَكَاةُ النَّقْدِ تُجْمَعُ بِأَكْيَاسٍ أَو بِصَنَادِيقَ؟ فَهَذِهِ وَأَمْثَالُهَا أَفْعَالٌ مُتَفَرِّعَةٌ عَنْ (وَآتُوا الزكَاةَ), وَيَشْمَلُهَا الدَّلِيلُ العَامُّ؛ لِأَنَّهُ لَمْ تَأْتِ أَدِلَّةٌ خَاصَّةٌ بِهَا. وَهَكَذَا جَمِيعُ الأَسَالِيبِ. فَالأُسلُوبُ هُوَ الفِعْلُ الَّذِي يَكُونُ فَرْعاً لِفِعْلٍ قَدْ جَاءَ لَهُ - أَيْ لِلأَصْلِ- دَلِيلٌ عَامٌّ, وَلَمْ يَأْتِ لِهَذَا الفَرْعِ دَلِيلٌ خَاصٌّ بِهِ؛ فَيَكُونُ دَلِيلُ أَصْلِهِ العَامُّ دَلِيلاً عَلَيهِ. وَلِذَلِكَ فَإِنَّ الأَسَالِيبَ الإِدَارِيَّةَ يُمكِنُ أَخْذُهَا مِنْ أَيِّ نِظَامٍ، إِنْ كَانَتْ مُنَاسِبَةً لِتَيْسِيرِ عَمَلِ الأَجْهِزَةِ الإِدَارِيَّةِ, وَقَضَاءِ مَصَالِحِ النَّاسِ؛ لِأَنَّ الأُسْلُوبَ الإِدَارِيَّ لَيسَ حُكْماً يَحْتَاجُ إِلَى دَلِيلٍ شَرعِيٍّ؛ وَلِهَذَا فَقَدْ أَخَذَ عُمَرُ t أُسلُوبَ الدِّيوَانِ، فِي تَسجِيلِ أَسْمَاءِ الجُنْدِ وَالرَّعِيَّةِ، مِنْ أَجْلِ تَوزِيعِ الأَمْوَالِ عَلَيهِمْ مِنَ المِلْكِيَّةِ العَامَّةِ أَوْ مِلْكِيَّةِ الدَّولَةِ كَأُعْطِيَاتٍ أَو رَوَاتِبَ. رَوَى عَابِدُ بْنُ يَحْيَى عَنِ الحَارِثِ بْنِ نُفْيلٍ أَنَّ عُمَرَ t استَشَارَ المُسلِمِينَ فِي تَدوِينِ الدَّوَاوِينِ، فَقَالَ عَلِيُّ بْنُ أَبِي طَالِبٍ t: تَقْسِمُ كُلَّ سَنَةٍ مَا اجْتَمَعَ إِلَيكَ مِنَ المَالِ، وَلَا تُمسِكْ مِنهُ شَيئاً. وَقَالَ عُثْمَانُ بْنُ عَفَّانَ t أَرَى مَالاً كَثيراً يَسَعُ النَّاسَ، فَإِنْ لَمْ يُحْصَوا حَتَّى يُعرَفَ مَنْ أَخَذَ مِمَّنْ لَمْ يَأْخُذْ خَشِيتَ أَنْ يَنتَشِرَ الأَمْرُ، فَقَالَ الوَلِيدُ بْنُ هِشَامٍ بْنِ المُغِيرَةِ: قَدْ كُنْتُ بِالشَّامِ، فَرَأَيْتُ مُلُوكَهَا قَدْ دَوَّنُوا دِيوَاناً، وَجَنَّدُوا جُنُوداً، فَدَوِّنْ دِيوَاناً، وَجَنّدْ جُنُوداً، فَأَخَذَ بِقَولِهِ، وَدَعَا عَقِيلَ بْنَ أَبِي طَالِبٍ، وَمَخْرَمَةَ بْنَ نَوفَلٍ، وَجُبَيرَ بْنَ مُطْعِمٍ، وَكَانُوا مِنْ نُسَّابِ قُرَيشٍ، وَقَالَ: «اكتُبُوا النَّاسَ عَلَى مَنَازِلِهِمْ».ثُمَّ بَعْدَ ظُهُورِ الإِسلَامِ فِي العِرَاقِ، جَرَتِ الدَّوَاوِينُ عَلَى مَا كَانَتْ عَلَيهِ مِنْ قَبْلُ. فَكَانَ دِيوَانُ الشَّامِ بِالرُّومِيَّةِ؛ لِأَنَّهُ كَانَ مِنْ مَمَالِكِ الرُّومِ. وَكَانَ دِيوَانُ العِرَاقِ بِالفَارِسِيَّةِ؛ لِأَنَّهُ كَانَ مِنْ مَمَالِكِ الفُرْسِ. وَفِي زَمَنِ عَبدِ المَلِكِ بْنِ مَروَانَ نَقَلَ دِيوَانَ الشَّامِ إِلَى العَرَبِيَّةِ سَنَةَ إِحْدَى وَثَمَانِينَ هِجْرِيَّة. ثُمَّ تَتَابَعَ إِنشَاءُ الدَّوَاوِينُ حَسَبَ الحَاجَةِ، وَمَا تَقتَضِيهِ مَصَالِحُ الرَّعِيَّةِ. فَكَانَتِ الدَّوَاوِينُ الَّتِي تَخْتَصُّ بِالجَيشِ مِنْ إِثْبَاتٍ وَعَطَاءٍ، وَكَانَتِ الدَّوَاوِينُ الَّتِي تَخْتَصُّ بِالأَعْمَالِ مِنْ رُسُومٍ وَحُقُوقٍ، وَكَانَ الدِّيوَانُ الَّذِي يَخْتَصُّ بِالعُمَّالِ وَالوُلَاةِ مِنْ تَقْلِيدٍ وَعَزْلٍ، وَكَانَتِ الدَّوَاوِينُ الَّتِي تَخْتَصُّ بِبَيتِ المَالِ مْنْ دَخْلٍ وَخَرْجٍ، وَهَكَذَا. فَكَانَ إِنشَاءُ الدَّيوَانِ مُتَعَلِّقاً بِالحَاجَةِ إِلَيهِ، وَكَانَ أُسلُوبُهُ يَختَلِفُ مِنْ عَصْرٍ إِلَى عَصْرٍ، لِاختِلَافِ الأَسَالِيبِ وَالوَسَائِلِ. وَكَانَ يُعيَّنُ لِلدِّيوَانِ رَئِيسٌ، وَيُعيَّنُ لَهُ مُوَظَّفُونَ، وَكَانَتْ تُسنَدُ لِهَذَا الرَّئِيسِ صَلَاحِيَّةُ تَعيِينِ مُوَظَّفِيهِ فِي بَعْضِ الأَحْيَانِ، وَيُعيَّنُونَ لَهُ تَعْيِيناً فِي أَحْيَانٍ أُخْرَى.

وَعَلَى ذَلِكَ فَإِنَّهُ يُتَّبَعُ فِي إِنْشَاءِ إِدَارَةِ المَصَالِحِ، أَوْ مَا يُسَمَّى بِالدِّيوَانِ، الحَاجَةُ، وَمَا يَنهَضُ بِأَعْبَاءِ هَذِهِ الحَاجَةِ مِنْ أَسَالِيبِ العَمَلِ، وَوَسَائِلِ القِيَامِ بِهِ، وَيَجُوزُ أَنْ تَخْتَلِفَ فِي كُلِّ عَصْرٍ، وَأَنْ تَختَلِفَ فِي كُلِّ وِلَايَةٍ، وَأَنْ تَختَلِفَ فِي كُلِّ بَلَدٍ.

أيها المؤمنون:

نَكتَفي بِهذا القَدْرِ في هَذِه الحَلْقة, وَلِلحَدِيثِ بَقِيَّةٌ, مَوعِدُنَا مَعَكُمْ في الحَلْقةِ القادِمَةِ إنْ شَاءَ اللهُ تَعَالَى, فَإِلَى ذَلِكَ الحِينِ وَإِلَى أَنْ نَلْقَاكُمْ وَدَائِماً, نَترُكُكُم في عنايةِ اللهِ وحفظِهِ وأمنِهِ, سَائِلِينَ الْمَولَى تَبَارَكَ وَتَعَالَى أَن يُعزَّنا بِالإسلام, وَأنْ يُعزَّ الإسلام بِنَا, وَأن يُكرِمَنا بِنَصرِه, وَأن يُقِرَّ أعيُننَا بِقيَامِ دَولَةِ الخِلافَةِ الرَّاشِدَةِ الثَّانِيَةِ عَلَىْ مِنْهَاْجِ النُّبُوَّةِ في القَريبِ العَاجِلِ, وَأَن يَجعَلَنا مِن جُنُودِهَا وَشُهُودِهَا وَشُهَدَائِها, إنهُ وَليُّ ذلكَ وَالقَادِرُ عَلَيهِ. نَشكُرُكُم, وَالسَّلامُ عَليكُم وَرَحمَةُ اللهِ وَبَركَاتُه.

More from null

د کتاب په اړه غورونه: "د اسلامي نفسیاتو له عناصرو څخه" - پنځلسمه برخه

د کتاب په اړه غورونه: "د اسلامي نفسیاتو له عناصرو څخه"

د استاد محمد احمد النادي لخوا چمتو شوی

پنځلسمه برخه

الحمد لله رب العالمين، والصلاة والسلام على إمام المتقين، وسيد المرسلين، المبعوث رحمة للعالمين، سيدنا محمد وعلى آله وصحبه أجمعين، او موږ له دوی سره شامل کړه، او زموږ په ډله کې مو راټول کړه ستا په رحمت ای تر ټولو رحم کوونکیه.

ګرانو اورېدونکو، د حزب التحریر د مطبوعاتي دفتر د راډیو اورېدونکو:

السلام علیکم ورحمة الله وبركاته، له دې وروسته: په دې برخه کې موږ د "د اسلامي نفسیاتو له عناصرو څخه" کتاب په اړه خپلو غورونو ته دوام ورکوو. او د اسلامي شخصیت د جوړولو لپاره، د اسلامي ذهنیت او اسلامي نفسیاتو ته په پام سره، وایو او له الله څخه توفیق غواړو:

ای مسلمانانو:

په تېره برخه کې مو وویل: د مسلمان لپاره دا هم سنت دي چې د خپل ورور لپاره په غیاب کې دعا وکړي، لکه څنګه چې د هغه لپاره سنت دي چې له خپل ورور څخه د هغه لپاره د دعا غوښتنه وکړي، او د هغه لپاره سنت دي چې هغه ته لیدنه وکړي او له هغه سره کښیني او له هغه سره اړیکه ونیسي او د هغه سره د الله په لار کې مرسته وکړي وروسته له دې چې هغه ورسره مینه وکړي. او د مسلمان لپاره مستحب ده چې له خپل ورور سره د هغه څه سره مخ شي چې هغه یې خوښوي ترڅو هغه خوشحاله کړي. او په دې برخه کې اضافه کوو او وایو: د مسلمان لپاره مستحب ده چې خپل ورور ته ډالۍ ورکړي، د ابوهریره د حدیث له مخې چې بخاري په الادب المفرد کې راوړی، او ابویعلی په خپل مسند کې، او نسایي په الکنی کې، او ابن عبدالبر په التمهید کې، او عراقي وویل: سند یې ښه دی، او ابن حجر په تلخیص الحبیر کې وویل: سند یې حسن دی، ویې ویل: رسول الله صلی الله علیه وسلم وفرمایل: "ډالۍ ورکړئ ترڅو مینه وکړئ".

د هغه لپاره دا هم مستحب ده چې د هغه ډالۍ ومني او په بدل کې یې انعام ورکړي د عایشې د حدیث له مخې چې په بخاري کې راغلی، هغې وویل: "رسول الله صلی الله علیه وسلم ډالۍ منله او په بدل کې یې انعام ورکاوه".

او د ابن عمر حدیث چې احمد، ابوداود او نسایي روایت کړی، هغه وویل: رسول الله صلی الله علیه وسلم وفرمایل: "څوک چې په الله قسم درکړي، نو هغه ته پناه ورکړئ، او څوک چې له تاسو څخه د الله په خاطر څه وغواړي، نو هغه ته ورکړئ، او چا چې له تاسو څخه پناه وغوښته، نو هغه ته پناه ورکړئ، او چا چې تاسو ته احسان وکړ، نو هغه ته بدله ورکړئ، او که تاسو ونه مومئ، نو د هغه لپاره دعا وکړئ ترڅو پوه شئ چې تاسو هغه ته بدله ورکړې ده".

او دا د وروڼو ترمنځ دی، او د حاکمانو ته د رعیت د ډالیو سره هیڅ تړاو نلري، دا رشوت په څیر حرام دي، او د انعام ورکولو څخه دا دی چې ووایی: جزاک الله خیرا.

ترمذي د اسامه بن زید رضي الله عنهما څخه روایت کړی او ویلي یې دي چې حسن صحیح دی، هغه وویل: رسول الله صلی الله علیه وسلم وفرمایل: "چا چې یو نیک کار وکړ او هغه چا ته یې وویل چې هغه یې کړی دی: "جزاک الله خیرا" نو په ثناء کې یې ښه وکړ". او ثناء شکر دی، یعنې انعام ورکول، په ځانګړې توګه د هغه چا لخوا چې بل څه نه لري، لکه څنګه چې ابن حبان په خپل صحیح کې د جابر بن عبدالله څخه روایت کړی، هغه وویل: ما د نبی صلی الله علیه وسلم څخه واورېدل چې هغه فرمایي: "چا چې یو نیک کار وکړ او د ثناء پرته یې بل څه ونه موندل، نو هغه شکر ادا کړ، او چا چې پټ کړ نو هغه یې کفر وکړ، او چا چې په باطل سره ځان ښکلی کړ نو هغه د دروغو جامې اغوستونکی دی". او ترمذي په حسن سند سره د جابر بن عبدالله څخه روایت کړی چې هغه وویل: رسول الله صلی الله علیه وسلم وفرمایل: "چا چې یو څه ورکړل او هغه یې وموندل نو هغه دې بدله ورکړي، او که یې ونه موندل نو هغه دې ثناء ووايي، نو چا چې ثناء وویل نو هغه شکر ادا کړ، او چا چې پټ کړ نو هغه یې کفر وکړ، او چا چې په هغه څه سره ځان ښکلی کړ چې نه وي ورکړل شوی نو هغه د دروغو جامې اغوستونکی دی". او د ورکړې کفر یعنې پټول او پټول دي.

او په صحیح سند سره ابوداود او نسایي د انس څخه روایت کړی، هغه وویل: "مهاجرینو وویل ای د خدای رسوله، انصار ټوله جزا واخیستله، موږ داسې خلک ندي لیدلي چې په ډیرو کې د دوی په څیر ښه مصرف کونکي وي، او نه هم په لږ کې د دوی په څیر ښه مرسته کونکي وي، او دوی زموږ لپاره بار کم کړ، هغه وویل: ایا تاسو په دې سره د دوی ثناء نه کوئ او د دوی لپاره دعا نه کوئ؟ دوی وویل: هو، هغه وویل: نو دا په دې سره برابر دی".

او د مسلمان لپاره دا ښایسته ده چې په لږ څه باندې هم د ډیرو په څیر شکر ادا کړي، او د هغو خلکو څخه شکر ادا کړي چې هغه ته نیکي وړاندې کوي، لکه څنګه چې عبدالله بن احمد په زوائد کې په حسن سند سره د نعمان بن بشیر څخه روایت کړی، هغه وویل: رسول الله صلی الله علیه وسلم وفرمایل: "څوک چې په لږ څه باندې شکر ادا نکړي نو په ډیرو باندې به هم شکر ادا نکړي، او څوک چې د خلکو څخه شکر ادا نکړي نو د خدای څخه به هم شکر ادا نکړي، او د خدای د نعمت په اړه خبرې کول شکر دی، او د هغه پرېښودل کفر دی، او جماعت رحمت دی، او تفرقه عذاب دی".

او له سنتو څخه دا دي چې د خپل ورور لپاره د یوې ګټې یا د ستونزې د اسانولو لپاره شفاعت وکړي، لکه څنګه چې بخاري د ابوموسی څخه روایت کړی، هغه وویل: "رسول الله صلی الله علیه وسلم ناست و چې یو سړی راغی او سوال یې وکړ، یا یې د یوې اړتیا غوښتنه وکړه، هغه زموږ په لور مخ کړ او ویې ویل شفاعت وکړئ ترڅو تاسو ته اجر ورکړل شي او الله دې د خپل نبی په ژبه هغه څه فیصله کړي چې وغواړي".

او لکه څنګه چې مسلم د ابن عمر څخه د نبی صلی الله علیه وسلم څخه روایت کړی، هغه وویل: "څوک چې د خپل مسلمان ورور لپاره د یو واکمن سره د یوې ګټې یا د ستونزې د اسانولو لپاره وسیله وي، هغه ته به د قیامت په ورځ د پل صراط په تېرېدو کې مرسته وشي، په هغه ورځ چې پښې ښویږي".

د مسلمان لپاره دا هم مستحب ده چې د خپل ورور د ناموس څخه په غیاب کې دفاع وکړي، لکه څنګه چې ترمذي روایت کړی او ویلي یې دي چې دا حدیث حسن دی د ابوالدرداء څخه د نبی صلی الله علیه وسلم څخه روایت دی، هغه وویل: "څوک چې د خپل ورور د ناموس څخه دفاع وکړي، الله به د قیامت په ورځ د هغه له مخ څخه اور لرې کړي". او د ابوالدرداء دا حدیث احمد روایت کړی او ویلي یې دي چې سند یې حسن دی، او همداسې هیثمي هم ویلي دي.

او هغه څه چې اسحاق بن راهویه د اسماء بنت یزید څخه روایت کړي، هغې وویل: ما د رسول الله صلی الله علیه وسلم څخه واورېدل چې هغه فرمایي: "څوک چې د خپل ورور د ناموس څخه په غیاب کې دفاع وکړي، نو دا د الله په غاړه ده چې هغه د اور څخه ازاد کړي".

او القضاعي په مسند الشهاب کې د انس څخه روایت کړی، هغه وویل: رسول الله صلی الله علیه وسلم وفرمایل: "څوک چې د خپل ورور سره په غیاب کې مرسته وکړي، الله به ورسره په دنیا او اخرت کې مرسته وکړي". او القضاعي دا حدیث د عمران بن حصین څخه هم په دې زیاتوالي سره روایت کړی دی: "او هغه د مرستې کولو توان لري". او لکه څنګه چې ابوداود او بخاري په الادب المفرد کې روایت کړی، او الزین عراقي وویل: سند یې حسن دی د ابوهریره څخه چې رسول الله صلی الله علیه وسلم وفرمایل: "مؤمن د مؤمن هنداره ده، او مؤمن د مؤمن ورور دی، له هر ځای څخه چې ورسره مخامخ شي، هغه د هغه له ضایع کېدو څخه ساتي او له شا څخه یې ساتنه کوي".

ای مسلمانانو:

تاسو په دې برخه کې او په تېره برخه کې د نبوي احادیثو له لارې پوه شوئ چې د هغه چا لپاره سنت دي چې د الله په خاطر له یوه ورور سره مینه لري، هغه ته خبر ورکړي او هغه ته د خپلې مینې په اړه ووایي. او د مسلمان لپاره دا هم سنت دي چې د خپل ورور لپاره په غیاب کې دعا وکړي. لکه څنګه چې د هغه لپاره سنت دي چې له خپل ورور څخه د هغه لپاره د دعا غوښتنه وکړي. او د هغه لپاره سنت دي چې هغه ته لیدنه وکړي او له هغه سره کښیني او له هغه سره اړیکه ونیسي او د هغه سره د الله په لار کې مرسته وکړي وروسته له دې چې هغه ورسره مینه وکړي. او د مسلمان لپاره مستحب ده چې له خپل ورور سره د هغه څه سره مخ شي چې هغه یې خوښوي ترڅو هغه خوشحاله کړي. او د مسلمان لپاره مستحب ده چې خپل ورور ته ډالۍ ورکړي. او د هغه لپاره دا هم مستحب ده چې د هغه ډالۍ ومني او په بدل کې یې انعام ورکړي.

او د مسلمان لپاره دا ښایسته ده چې د هغو خلکو څخه شکر ادا کړي چې هغه ته نیکي وړاندې کوي. او له سنتو څخه دا دي چې د خپل ورور لپاره د یوې ګټې یا د ستونزې د اسانولو لپاره شفاعت وکړي. او د هغه لپاره دا هم مستحب ده چې د خپل ورور د ناموس څخه په غیاب کې دفاع وکړي. ایا موږ به دې شرعي احکامو او د اسلام ټولو احکامو ته ژمن نه وو، ترڅو د خپل رب په څېر شو چې هغه یې خوښوي او راضي کیږي، ترڅو هغه څه چې په موږ کې دي بدل کړي، او زموږ حالات سم کړي، او د دنیا او اخرت په نیکیو بریالي شو؟!

ګرانو اورېدونکو: د حزب التحریر د مطبوعاتي دفتر د راډیو اورېدونکو:

په دې برخه کې په همدې اندازه بسنه کوو، ترڅو په راتلونکو برخو کې خپل غورونه بشپړ کړو، ان شاء الله تعالی، تر هغه وخته او تر هغه چې تاسو سره وینو، موږ تاسو د الله په پناه او ساتنه او امن کې پرېږدو. ستاسو د ښه اورېدلو څخه مننه کوو والسلام علیکم ورحمة الله وبركاته.

اې مسلمانانو! پوه شئ - 15 برخه

اې مسلمانانو! پوه شئ

15 برخه

دا چې د خلافت د دولت له مرستندویه دستګاه څخه وزیران دي، هغه وزیران چې خلیفه یې له ځان سره ټاکي، ترڅو د خلافت په بار کې مرسته وکړي او د هغې مسؤلیتونه په غاړه واخلي، د خلافت د بارونو زیاتوالی، په ځانګړې توګه هرکله چې د خلافت دولت لوی او پراخ شي، خلیفه یوازې د هغې په وړلو ستړی کیږي نو هغه چا ته اړتیا لري چې د هغې په وړلو کې ورسره مرسته وکړي ترڅو خپل مسؤلیتونه په غاړه واخلي، مګر د هغوی وزیران بې له قید او شرطه نومول روا نه دي ترڅو په اسلام کې د وزیر مفهوم چې د مرسته کوونکي په معنی دی د اوسنیو وضعي نظامونو د وزیر له مفهوم سره ګډ نه شي چې په ډیموکراټیک، پانګوال، سیکولر یا نورو نظامونو ولاړ دي کوم چې موږ په اوسني وخت کې وینو.