2025-10-15
د الراية ورځپاڼه:د شانګهای د همکاریو سازمان سرمشریزه غونډه ۲۰۲۵
پایلې اولاسته راوړنې
د سپټمبر په لومړۍ اونۍ کې په ۲۰۲۵ کال کې په چین کې د ډیپلوماټیکو مهمو پیښو لړۍ وشوه. چیرته چې د شانګهای د همکاریو سازمان د مشرانو د شورا پنځه ویشتمه غونډه د سپټمبر په لومړۍ نیټه ۲۰۲۵ کې د چین په شمالي ښار تیانجن کې جوړه شوه. د مشرانو له سرمشریزې وروسته، د "شانګهای پلس سازمان" تر عنوان لاندې غونډه د "په عمل کې د څو اړخیزتوب بدلول، د سیمه ییز امنیت تضمینول او د دوامداره پراختیا پیاوړتیا" تر شعار لاندې ترسره شوه. د دواړو سرمشریزو مشري د چین ولسمشر شي جین پینګ په غاړه وه. د سپټمبر په ۳مه، ۲۰۲۵ کال کې په بیجینګ کې یو پوځي پریډ ترسره شو چې له شپږو کلونو راهیسې د جاپان په امپراتورۍ د بریا او د دویمې نړیوالې جګړې د پای ته رسیدو د اتیايمې کلیزې په مناسبت تر ټولو لوی و.
د شانګهای د همکاریو سازمان د مشرانو د سرمشریزې په پای کې د خپاره شوي "تیانجن اعلامیه ۲۰۲۵" کې، د امریکا له خوا د رامنځته شویو جیوپولیټیکي او جیو اقتصادي ګډوډیو په اړه اندیښنه څرګنده شوې وه. په دې کې راغلي: "جیوپولیټیکي نښتې مخ په زیاتیدو دي، چې دا د شانګهای د سازمان د سیمې او د نړۍ امنیت او ثبات ته ګواښونه او ننګونې رامنځته کوي. نړیوال اقتصاد، په ځانګړې توګه نړیوالې سوداګرۍ او مالي بازارونه، سخت ټکان سره مخ دي." د امریکا په مشرۍ د ډلو او د چین او د هغه د متحدینو په وړاندې د هغې د بهرنیو پوځي سیاستونو په ځواب کې، اعلامیه کې ټینګار شوی: "غړي هیوادونه د ټکر کوونکي ډله ایز فکر له لارې د ګرمو نړیوالو او سیمه ییزو مسلو د حل لپاره خپل مخالفت نوی کوي ... او ټینګار کوي چې د شانګهای سازمان په چوکاټ کې همکاري به په یوریشیا کې د مساوي او نه بېلېدونکي امنیتي جوړښت د جوړولو لپاره بنسټ کېږدي."
د شانګهای پلس په سرمشریزه کې، د چین ولسمشر د یو "باثباته او سوله ییز" نړیوال نظام لپاره د چین لید وړاندې کړ. هغه د "نړیوالې حکومتولۍ نوښت" تر عنوان لاندې یو نوی نوښت د هغه څه لپاره د بدیل په توګه وړاندیز کړ چې چین یې د ډلو سیاست او د سړې جګړې ذهنیت بولي چې امریکا یې تمرین کوي. دا نوښت په دریو ستنو ولاړ دی: د ملګرو ملتونو او نړیوالو قوانینو لومړیتوب، د شانګهای سازمان له لارې د نړیوالو هڅو همغږي کول، او د ځینو لویو قدرتونو لخوا د خپل سري تګلارې پر ځای د څو اړخیزتوب غوره کول.
د شانګهای پلس په سرمشریزه کې د غړو هیوادونو مشران، د څارونکي دولت منګولیا، او د ډیالوګ شریکان: آذربایجان، ارمنستان، کمبوډیا، مالدیف، میانمار، نیپال، ترکیه، مصر، سربیره پر دې د کوربه هیواد ترکمنستان استازی، اندونیزیا، لاوس، مالیزیا او ویتنام، او همدارنګه د ملګرو ملتونو د اجرایوي ارګانونو مشران، د شانګهای د همکاریو سازمان، د خپلواکو دولتونو ټولنه، آسیان، د ډله ییز امنیت تړون سازمان، د یوریشیا اقتصادي اتحادیه، په آسیا کې د تعامل او باور جوړونې کنفرانس، د اقتصادي همکاریو سازمان، او د زیربناوو پانګونې لپاره د آسیا بانک ګډون درلود.
په بیجینګ کې دریمه او وروستۍ پیښه د جاپان په امپراتورۍ د بریا او د دویمې نړیوالې جګړې د پای ته رسیدو د اتیايمې کلیزې په مناسبت پوځي پریډ و. د لسیزې په جشنونو پورې تړلو د پوځي پریډونو د دودیز دوران برعکس، دا څلورم لوی پریډ و چې د ولسمشر شي تر څارنې لاندې ترسره شو (له ۲۰۱۵، ۲۰۱۸ او ۲۰۱۹ کلونو وروسته) او د ګوند په تاریخ کې تر ټولو لوی ګڼل کیږي. چین په دې ترڅ کې د اوږد واټن ویشتونکو اټومي توغندیو په ګډون د وسلو یوه لویه زیرمه ښکاره کړه. دا پریډ یوازې په تیرو وختونو کې د چین د لاسته راوړنو ننداره نه وه، بلکې د نظامي عصري کولو په برخه کې د هیواد د لارې په اړه یو پیغام هم و.
له بلې خوا، د امریکا ولسمشر ټرمپ په چټکۍ سره د چین د پوځي پریډ او د چین او روسیې د محور له خطر څخه کم ارزښت ورکړ او ویې ویل: "موږ په نړۍ کې ترټولو پیاوړی پوځ لرو او په ډیر توپیر سره. دوی به زموږ په وړاندې د خپل پوځي ځواک کارولو جرات ونکړي ځکه چې دا به د دوی لپاره ترټولو ناوړه کار وي." ټرمپ د چین ګواښ ته بې پروا و ځکه چې هغه ښه پوهیږي چې دوی اوس مهال د امریکا سره د پوځي مقابلې لپاره سیاسي اراده نه لري.
که څه هم چین د شانګهای د سازمان د سرمشریزې او پوځي پریډ له لارې قوي ډیپلوماټیک او پوځي پیغامونه واستول، خو هغه د یوې مسلط ځواک په توګه د امریکا د لرې کولو په برخه کې له سترو ننګونو سره مخ دی. په تیرو دوو لسیزو کې د لوی اقتصادي او پوځي پرمختګ سره سره، چین د امریکا په مشرۍ د لیبرال نظام ننګولو ته زړه نه ښه کوي. هغه لا تر اوسه په دې نه دی توانیدلی چې خپل اقتصادي ځواک په سیاسي نفوذ بدل کړي چې د امریکا د ځواک بنسټونه متزلزل کړي. چین یو پراګماتیک ځواک پاتې دی چې د چین د کمونست ګوند اصلاح غوښتونکي/اقتصادي بهیرونه په هغه واکمن دي، کوم چې د ماو سخت دریځي بهیر برعکس، د امریکا سره تفاهم ته لومړیتوب ورکوي. چین خپل سخت ځواک یوازې په دفاعي/غبرګوني شرایطو کې کاروي کله چې امریکا په ښکاره ډول خپلې سره کرښې ننګوي، لکه د تایوان او د سویلي چین د سمندر په قضیه کې.
د تیرو کلونو په اوږدو کې د چینایي مشرتابه څو څرګندونو د "دواړو خواوو لپاره د عادلانه پایلو" ترلاسه کولو لپاره له امریکا سره د چین د همکارۍ لیوالتیا تایید کړې ده. د مثال په توګه، د چین د ولسمشر او د امریکا د ولسمشر ترمنځ د ټیلیفوني اړیکې په اړه د چین د بهرنیو چارو وزارت په یوه بیان کې راغلي: "ولسمشر شي د چین او امریکا اړیکو د حیاتي اهمیت په اړه ټینګار وکړ. چین او متحده ایالات په بشپړه توګه د دې وړتیا لري چې یو بل سره د دواړو هیوادونو او ټولې نړۍ په ګټه د بریالیتوب او سوکالۍ په برخه کې مرسته وکړي. د دې لید د ترلاسه کولو لپاره، دواړو خواوو ته اړتیا ده چې په سختۍ سره او په ورته لوري کې کار وکړي، ترڅو متقابل درناوی، سوله ایز ګډ ژوند او دوه اړخیزه ګټوره همکاري ترلاسه کړي. د چینایي او امریکایي چارواکو ترمنځ وروستیو مشورو د مساوات، درناوي او متقابلو ګټو روحیه منعکس کړه."
همدارنګه چین د شانګهای د همکاریو سازمان په "آسیایي ناټو" بدلولو څخه ډډه وکړه. ځکه چې د سازمان امنیتي اجنډا یوازې د ترهګرۍ او بېلتون غوښتنې سره د مبارزې پورې محدوده ده، کوم چې دا یو داخلي سازمان جوړوي. سربیره پردې، د سازمان ډیری غړي د امریکا متحدین یا د هغې استازي دي او د هغې له ستراتیژۍ سره موافق دي، کوم چې سازمان د دې مخه نیسي چې د امریکا ضد بلاک شي حتی که چین هڅه وکړي چې په راتلونکي کې خپل لوری بدل کړي. دا ډیره ممکنه ده چې چین به د شانګهای سازمان او بریکس په څیر د بلاکونو وده د لویدیځ امنیتي او اقتصادي نظام لپاره د بدیل په توګه ترویج ته دوام ورکړي، مګر دا به په اصل کې یوازې یو کاغذي پړانګ وي.
د اسلامي نړۍ غبرګون باید دې پرمختګونو ته څنګه وي؟
د مسلمانانو بې بصیرته واکمنان غواړي یا خو موږ د امریکا یا چین پیروان کړي، یا د بې طرفۍ دریځ غوره کړي. دواړه حالتونه د ماتې خوړلې ذهنیت پایله ده. مسلمانان باید پوه شي چې نه له امریکا او نه هم له چین څخه کومه هیله شته. دواړه استعماري ځواکونه دي چې د دوی د تابع کولو او د دوی د شتمنیو لوټلو په هدف کې شریک دي. دوی باید د خلافت د جوړولو هڅه وکړي، کوم چې به د لویو قدرتونو سره په برابرۍ او ځواک سره معامله وکړي، او د کفارو په مشرۍ به د هیڅ ډول اتحاد برخه نه وي، که هغه د شانګهای سازمان وي، که ناټو وي او که بریکس. د راشده خلافت دولت به له نورو ملتونو سره خپلې اړیکې د اسلام پر بنسټ ټینګې کړي، نه د هغه څه پر بنسټ چې د "ملي ګټو" په نوم یادیږي. په سیاسي ډګر کې وفادار عناصر او د امت حاکمه طبقه باید اسلامي لید غوره کړي ترڅو اسلامي دولت نړیوال ډګر ته بیرته راشي لکه څنګه چې زموږ په شاندار ماضی کې و.
دا به یوازې هغه وخت ترلاسه شي کله چې اسلام د یو دولت له لارې په نړیواله کچه وړاندې شي. یو داسې دولت چې د معاصرو لویو قدرتونو جرمونه افشا کړي او انسانیت ته یو رباني بدیل ورکړي چې دوی د غلامۍ له زنځیرونو څخه خلاص کړي او په ټوله ځمکه کې عدالت خپور کړي. الله سبحانه وتعالی فرمایي: ﴿کُنتُمْ خَیْرَ أُمَّةٍ أُخْرِجَتْ لِلنَّاسِ تَأْمُرُونَ بِالْمَعْرُوفِ وَتَنْهَوْنَ عَنِ الْمُنکَرِ وَتُؤْمِنُونَ بِاللَّهِ ۗ وَلَوْ آمَنَ أَهْلُ الْکِتَابِ لَکَانَ خَیْراً لَّهُم مِّنْهُمُ الْمُؤْمِنُونَ وَأَکْثَرُهُمُ الْفَاسِقُونَ﴾.
لیکوال: استاد محمد سلجوق – د پاکستان ولایت
سرچینه: د الراية ورځپاڼه
