2025-09-17
د الراية ورځپاڼه: د شانګهای د همکاریو سازمان سرمشریزه
او د چین اغېز
د اګست له 31 څخه د سپتمبر تر 1 پورې، د شانګهای د همکاریو سازمان په دوره یي سرمشریزه کې د ګډون لپاره د چین په شمال کې د تیانجین ښار کې له شلو څخه ډېر مشران سره راټول شول. په دې سازمان کې لس بشپړ غړي، سربېره پر دې دوه څارونکي هېوادونه او څوارلس شریک هېوادونه شامل دي.
د سرمشریزې په جریان کې دا په څرګنده توګه ښکاره شوه چې په سازمان کې د روسیې دریځ - چې پخوا یې دوه سرونه ښودل - کمزوری شوی، پداسې حال کې چې د چین نفوذ د پام وړ زیات شوی. د سرمشریزې په پای کې د تیانجین اعلامیه تصویب شوه، چې د هېوادونو په خپلو خاوره کې د انټرنیټ د څارنې حق په رسمیت پیژندل، د نشه یي توکو د قاچاق سره د مبارزې لپاره د همکارۍ پراخول، او د سازمان لپاره د یو متحد بانک جوړولو په اړه هوکړه پکې شامله وه.
د سرمشریزې څخه وروسته، د سپتمبر په 3 د دویمې نړیوالې جګړې د پای ته رسیدو په مناسبت د پیکنګ په مرکز کې د تیانانمن په میدان کې د ورته مشرانو په ګډون یو نظامي پریډ ترسره شو. د امریکا ولسمشر ټرمپ دا پیښه د خپل هیواد پر ضد یوه دسیسه وبلله.
لکه څنګه چې معلومه ده، د شانګهای د همکاریو سازمان د څلورو لویو ننګونو سره د مبارزې دنده په غاړه اخیستې ده: تروریزم، افراطیت، بېلتون پالنه او د نشه یي توکو قاچاق، ترڅو ثبات او امنیت ترلاسه کړي. خو حقیقت دا څرګندوي چې مسلمانان د دې نښتو بار په غاړه لري؛ دا سازمان د "تروریزم او افراطیت سره د مبارزې" تر پوښښ لاندې د اسلام، اسلامي ډلو او مسلمانانو سره جګړه کوي، او د خلافت دولت د جوړولو لپاره د امت هڅو ته د خنډونو اچولو هڅه کوي. همدارنګه مسلمانان د "بېلتون پالنې سره د مبارزې" بار هم په غاړه لري، په روسیه کې د قفقاز مسلمانان او په چین کې ایغوریان د دې پلمې قرباني شوي دي.
چین:
چین په 2001 کال کې د شانګهای د همکاریو سازمان په تاسیس کې یو له مخکښانو څخه ګڼل کیږي. د دې له لارې یې منځنۍ آسیا ته د خپل تاریخي پراختیا لپاره دروازه پرانیستله. د چین د اقتصاد دوامداره وده، په نړیوال ډګر کې د روسیې د نفوذ کمیدو په مقابل کې، هغه ته په سیمه کې د لویو پروژو د پلي کولو فرصت ورکړ. په دې توګه د سازمان اقتصادي اړخ - چې په اصل کې د سیمه ایز امنیت په لور متمرکز و - په زیاتیدونکې توګه پیاوړی کیږي. دا هغه څه تاییدوي چې د سازمان د پراختیا لپاره د بانک د جوړولو په اړه د چین نوښت، چې له کلونو راهیسې وړاندې شوی، د سپتمبر په 1 په سرمشریزه کې ملاتړ ترلاسه کړ.
غړو هیوادونو د پراختیایي بانک د جوړولو پر اهمیت ټینګار وکړ او د هغه د کار د تنظیمولو او د هغه د فعالیتونو د تمویل او د هغه د چلولو د تضمین لپاره یې د اړتیا وړ هرڅه چمتو کولو پریکړه وکړه. برسېره پردې، چین په پام کې لري چې د سازمان په چوکاټ کې اړو غړو هیوادونو په ګټه سل کوچنۍ پروژې پلي کړي. د دې موخې لپاره، چین به سږ کال نږدې دوه میلیارده یوان (تقریبا 280 ملیون ډالر) د مرستې په توګه ورکړي، سربیره پردې لس میلیارده یوان د پورونو په توګه وړاندې کوي.
د چین ولسمشر شي جین پینګ یوازې په دې بسنه ونه کړه، بلکې په سرمشریزه کې یې په خپله وینا کې د "واحد هژموني" او "د سړې جګړې ذهنیت" په اړه څرګندونې وکړې، چې په دې سره یې امریکا متحده ایالات په نښه کړل.
همدارنګه د یو کمربند یوې لارې پروژه د ترانسپورت په برخه کې د اړیکو د پیاوړتیا لپاره نوې لارې پرانیزي. د مثال په توګه، د چین - قرغزستان - ازبکستان د اورګاډي پټلۍ جوړول پیل شوي، او د قرغزستان او چین ترمنځ د بیدیل په نوم یوه اضافي سرحدي لار پرانیستل کیږي. له دې څخه دا څرګندیږي چې د شانګهای د همکاریو سازمان د چین په لاس کې یوه وسیله ګرځیدلې ترڅو منځنۍ آسیا او بیا سویلي آسیا ته خپل اقتصادي پراختیا ته وده ورکړي.
روسیه:
روسیه هم د سازمان له بنسټ ایښودونکو څخه ده، او د هغې اصلي موخه په منځنۍ آسیا کې د لویدیځ نفوذ د ننوتلو مخنیوی و. خو د روسیې د اقتصاد او د روسیې د نړیوال دریځ کمیدو په سیمه کې د چین د نفوذ د زیاتوالي لپاره لاره هواره کړه. په پیل کې، روسیې - که څه هم په غیر مستقیم ډول - په سازمان کې دننه د اقتصادي همکاریو د پیاوړتیا سره مخالفت وکړ، د دې ویرې له امله چې په منځنۍ آسیا کې به د چین اقتصادي نفوذ وده وکړي، مګر په اوکراین کې جګړې هغه دې ته اړ کړه چې له دې دریځ څخه په شا شي.
نن ورځ روسیه په نړیوال ډګر کې د چین له دریځ څخه ملاتړ کوي. دا د ولسمشر پوتین په هغه څرګندونو کې څرګندیږي چې د نړیوالې حکومتولۍ په اړه د شي جین پینګ لخوا وړاندې شوي نوښت څخه یې ملاتړ وکړ، ځکه چې هغه وویل: "موږ د ښاغلي شي جین پینګ وړاندیزونو ته په دقت سره غوږ ونیو چې د حکومتولۍ لپاره یو نوی، اغیزمن او عملي نړیوال سیسټم رامینځته کړي. دا نوښت په اوسنیو شرایطو کې خورا مهم دی، ځکه چې ځینې هیوادونه لاهم هڅه کوي په نړیوالو اړیکو کې خپله واکمني تحمیل کړي. روسیه د ولسمشر شي جین پینګ د نوښت ملاتړ کوي، او موږ د خپلو چینایي ملګرو لخوا وړاندې شوي وړاندیزونو په اړه بحث کولو ته لیواله یو." (سپوتنیک، 2025/9/1)... له دې سره سم، د شانګهای د همکاریو په سازمان کې د روسیې د رول کمیدل د بحث وړ ندي.
هند:
شاید له بهرنۍ نظره داسې ښکاره شي چې پر هند باندې د امریکا لخوا د ګمرکي تعرفو لګولو هغه دې ته اړ کړی چې له ختیځ سره همکاري وکړي. سربېره پر دې، د امریکا ولسمشر ټرمپ له هند څخه وغوښتل چې د روسیې د تیلو پیرود محدود کړي. په داسې حال کې چې تر 2022 کال پورې د هند د تېلو په وارداتو کې د روسیې برخه له 1٪ څخه زیاته نه وه، اوس 42٪ ته لوړه شوې ده.
خو په حقیقت کې، د هند او چین ترمنځ د شراکت په اړه د خبرو سره سره، د دوی ترمنځ سیالي ښکاره ده. اصلي لامل دا دی چې هند د لویدیځ پر بنسټ یوه تګلاره غوره کړې ده. همدارنګه د هند - منځني ختیځ - اروپا دهلیز پروژه د چین د کمربند او لارې پروژې لپاره د سیال بدیل په توګه پیل شوې ده. په موازي توګه، لویو امریکایي شرکتونو له چین څخه هند ته خپل صنعتي تولید لیږدول پیل کړي دي.
په سازمان کې دننه د هند د متضادو دریځونو څخه دا ده چې هغې د جون په میاشت کې د غړو هیوادونو د دفاع وزیرانو د غونډې په اعلامیه کې له ګډون څخه ډډه وکړه، چې په هغه کې پر ایران باندې د یهودو د رژیم بریدونه غندل شوي وو. هند خپل دریځ توجیه کړ چې اعلامیې په اپریل کې د اپریل په 22 نیټه له پاکستان سره د خونړیو پیښو څخه سترګې پټې کړې؛ له دې سره سم، د هند دریځ په سازمان کې دننه تضادونه او شخړې ژوروي.
منځنۍ آسیا:
ویل کیدای شي چې د منځنۍ آسیا هیوادونه په دې سازمان کې د مجبورۍ له مخې ګډون کوي؛ د دوی اصلي سوداګریزې اړیکې له چین او روسیې سره تړلې دي، او په ورته وخت کې دوی لاهم د شوروي اتحاد د وارث په توګه د روسیې تر اغیز لاندې دي. دې سازمان د دې هیوادونو اړیکو ته له چین سره د پیاوړتیا په برخه کې مرسته کړې ده.
په هرصورت، دا هیوادونه هڅه کوي چې څو اړخیزه پالیسي تعقیب کړي. په ځانګړې توګه په قزاقستان او ازبکستان کې، د لویدیځ لویو پانګونو د دې مخه نیولې چې له لویدیځ سره دښمني بهرنی دریځ غوره کړي. خو قرغزستان یو څه توپیر لري، ځکه چې هغه هڅه کوي له چین سره خپلې اړیکې پیاوړې کړي او له هغې څخه پورونه او مرستې ترلاسه کړي، او له همدې امله د لویدیځ ضد دریځ غوره کوي.
برسېره پردې، قرغزستان د سازمان د پراختیا لپاره یو لړ وړاندیزونه وړاندې کوي، په ځانګړې توګه په هغه کې د چین د دریځ د پیاوړتیا لپاره. د مثال په توګه، په وروستۍ سرمشریزه کې د نویو ترانسپورتي لارو د جوړولو او د سازمان د هیوادونو له ظرفیتونو (تیر-ترانسپورت) څخه د ګټې اخیستنې په اړه وړاندیزونه وړاندې شول، چې دا د کمربند او لارې پروژې سره مرسته کوي. همدارنګه د سازمان لپاره د یوې اغیزمنې مالي میکانیزم د رامینځته کولو لپاره یې غوښتنه وکړه، چې په کې د پراختیایي بانک، پراختیایي صندوق او د پانګونې بل صندوق شامل وي، او دا ټول به د چین د نفوذ د پیاوړتیا لامل شي.
په ورته وخت کې، د دې لپاره چې روسیه راضي کړي او د خپلو خلکو ملاتړ ترلاسه کړي، دې هیوادونو د امریکا او انګلستان ضد بیانیه په خپرولو کې بیړه وکړه.
پایله:
د شانګهای د همکاریو سازمان په تدریجي ډول په داسې سازمان بدل شوی چې د هغه اهدافو په پرتله چې په پیل کې د هغې لپاره رامینځته شوی و، د چین اقتصادي او امنیتي ګټو ته ډېره خدمت کوي. خو د سیمه ایز ثبات مسله یوازې د کاغذ پر مخ شعار پاتې شوې ده. دا هغه څه دي چې د یو شمیر نظامي شخړو په اړه د سازمان دریځونه تاییدوي. د مثال په توګه، کله چې د هند او پاکستان ترمنځ وسله واله شخړه پیل شوه، په داسې حال کې چې دواړه د سازمان غړي دي، سازمان هیڅ اقدام ونه کړ، او حتی رسمي دریځ یې هم صادر نه کړ. همدارنګه د 2022 په مني کې، کله چې د تاجکستان او قرغزستان ترمنځ سرحدي شخړه د سمرقند په ښار کې د سازمان د سرمشریزې د جوړیدو په وخت کې پیل شوه.
له دې سره سم، د شانګهای د همکاریو سازمان او د هغه په څیر نور سازمانونه یوازې یوه استعماري جال دی چې د مسلمانانو لپاره ایښودل کیږي. مسلمانان به له دې استعماري منګولو څخه یوازې خپل اسلام ته په راستنیدو سره وژغورل شي. دا هغه څه دي چې استعماري کفار او زموږ غلام واکمنان یې ښه پوهیږي، او له همدې امله دوی زموږ سره د "تروریزم، افراطیت او بېلتون پالنې" سره د مبارزې په پلمه جګړه کوي.
لیکوال: استاد ممتاز ما وراء النهري
سرچینه: د الراية ورځپاڼه