د "اسلامي فکر کې خلافت او امامت" لړۍ
د لیکوال او مفکر ثائر سلامه – ابو مالک لخوا
اویاومه برخه: سیکولر دولت په سرمایه دارۍ سکته مړ کیږي – لومړۍ برخه
ډاکټر عبدالوهاب المسیري رحمه الله د سیکولرزم1 د خیالي ګلابي تعریفونو د تیورۍ او د سیکولرزم د واقعیت او هغه څه چې ورته رسیدلي دي ترمنځ لوی توپیر ویني، سیکولرزم د "دولت څخه د دین جلا کول" په توګه تعریف د نولسمې پیړۍ په وروستیو کې مناسب و، او دا تصور و چې دا جلا کول به خامخا ازادۍ، ډیموکراسۍ او د ټولنې د ستونزو حل ته لاره هواره کړي، په ځمکه کې به سوله راشي او مینه، ورورولي او زغم به خپور شي. مګر د "دولت" کلمه لکه څنګه چې په پورتني تعریف کې راغلې، یو مشخص تاریخي او تمدني مفهوم لري، دا په لومړي سر کې د مستقیمو سیاسي او اقتصادي بنسټونو او پروسیجرونو معنی لري، او د ژوند ډیری برخې لاهم د دولت له کنټرول څخه بهر وې، نو دا د مختلفو سیمه ایزو ډلو لخوا اداره کیده، د دوی د مختلفو دیني او اخلاقي سیسټمونو څخه پیل کیده، د بیلګې په توګه تعلیمي نظام تر اوسه د دولت تابع نه و، لکه څنګه چې زه "د لذت سکتور" (سینما - سیاحتي اژانسونه، او مختلف تفریحي ډولونه لکه تلویزیون) بولم، تر اوسه نه و راڅرګند شوی. او رسنیو هغه واک او تسلط نه درلود چې اوس یې لري. او اقتصادي عملیات دومره لوی او پراخ نه وو لکه څنګه چې اوس دي. دا ټول په حقیقت کې دا معنی لري چې د شخصي ژوند ساحه خورا پراخه وه، او تر ډیره حده د سیکولر کولو له پروسو څخه لیرې پاتې شوه.
دا هم لیدل کیږي چې سیکولرزم د دولت څخه د دین د جلا کولو په توګه تعریف د انسان د شخصي ژوند او د وجود، زیږون او مرګ په څیر لویو نړیوالو پوښتنو په اړه چوپ پاتې کیږي، او د هغه ارزښت سیسټم او حوالې ستونزې ته پام نه کوي چې د یوې ټولنې غړي ورته مراجعه کولی شي.
مګر داسې پرمختګونه رامنځته شول چې پخوانی ګلابي تعریف یې کمزوری کړ، په شمول د دولت لویه وده او پراختیا او د مختلفو "امنیتي او ښوونیزو" بنسټونو پراختیا چې د یو اکټوپس په څیر طبیعت لري چې کولی شي ټولو اشخاصو او د ژوند ټولو برخو ته ورسیږي، بیا رسنیو وده وکړه او په لویه کچه پراخه شوه او د دې توان لري چې په هر ځای او زمان کې یو فرد ته ورسیږي، او د هغه په تعریف کې مداخله وکړي او د هغه د خپل ځان په اړه انځور جوړ کړي، او د هغه د ژوند او د هغه د ماشومانو په ژوند کې په ځانګړو برخو کې مداخله وکړي، او د دوی خوبونه او بې هوشي جوړه کړي. بازار هم نور بازار نه دی، بلکې د اکټوپس په څیر یو وجود ګرځیدلی چې په رسنیو او د ژوند په ټولو برخو کنټرول لري، او دا د خلکو لید ته لارښوونه کوي او د دوی خوبونه او توقعات بیا جوړوي. دې ټولو د شخصي ژوند د تنګیدو او کمیدو لامل شوی - او ځینې وختونه ورکیدل -. په دې چوکاټ کې، موږ څنګه کولی شو د دولت څخه د دین د جلا کولو په اړه خبرې وکړو؟! ایا دا غوره نه ده چې موږ د دولت، بازار او رسنیو د تسلط په اړه خبرې وکړو، نه یوازې په دین باندې، بلکې د انسان په عامه او شخصي ژوند باندې هم. د همدې ټولو لپاره، ما وموندله چې د سیکولرزم بیا تعریف کولو پرته بله چاره نشته، په حقیقت کې د هغه څه مطالعې څخه پیل کول چې په واقعیت کې ترلاسه شوي، نه د لغت تعریف څخه، په دې شرط چې نوی تعریف د هغه واقعیت ډیری اړخونه پوښي چې سیکولر شوي دي.
هغه سیکولرزم چې په حقیقت کې ترلاسه شوی دی دا معنی لري چې له انساني څخه مادي طبیعي ته لیږد دی، دا پدې مانا ده چې د انسان په شاوخوا تمرکز څخه د طبیعت په شاوخوا تمرکز ته، دا د انسان د خدای کولو او د طبیعت تابع کولو څخه، د طبیعت خدای کولو او انسان د هغې او د هغې قوانینو او حتمیاتو ته تسلیمولو ته لیږدول دي، دا پدې مانا ده چې دا سیکولرزم په مادي فلسفه کې زوال دی. "جامع سیکولرزم" د کائناتو په ټولو کچو او برخو کې یو جامع لید دی، نه یوازې دین له دولت او د عامه ژوند له ځینو اړخونو څخه جلا کوي، بلکې ټول انساني، اخلاقي او دیني ارزښتونه د عامه ژوند له ټولو اړخونو څخه جلا کوي په پیل کې، بیا په پای کې د شخصي ژوند له ټولو اړخونو څخه، تر دې چې له نړۍ څخه په بشپړه توګه سپیڅلتیا لرې شي، تر دې چې نړۍ (انسان او طبیعت) په استعمالي ماده بدله شي.
له هر اړخیز سیکولرزم څخه نړۍ (په دې کې د مادي فلسفې په څیر) په مادي قوانینو تابع ده چې په هغې کې پټ دي او د انسان او نورو مخلوقاتو ترمنځ توپیر نه کوي. دا ټول د طبیعت او انسان څخه د سپیڅلتیا لرې کول او په استعمالي ماده بدلول معنی لري، چې پیاوړی کس یې د خپل ځان لپاره کاروي.
او جامع سیکولرزم په طبیعي توګه په هیڅ معیار، مطلقیت یا عمومیت باور نلري، دا یوازې په مطلق نسبت باور لري، ځکه چې د هغو معیارونو په نشتوالي کې چې د انسان له ځانه څخه تیریږي، د شخړې د حل لپاره یوه میکانیزم څرګندیږي او هغه ځواک دی، نو موږ ګورو چې بقا د قوي لپاره ده، او شاید د ډاروین د شخړې سیسټم د جامع سیکولرزم نمونې ته ترټولو نږدې سیسټم وي.
او سیکولرزم یوه مشخصه ټولنیزه یا سیاسي پدیده نده چې روښانه ځانګړتیاوې لري چې د روښانه میکانیزمونو له لارې ترسره کیږي (لکه د فحشا خپرول) کوم چې په دقیق او ساده ډول تعریف کیدی شي، لکه څنګه چې دا - لکه څنګه چې ځینې فکر کوي - ایډیولوژي نه ده او نه هم د هغو نظریاتو ټولګه ده چې د ځینو سیکولر لویدیځو مفکرینو لخوا جوړه شوې ده، (او دا نظریات په اروپا کې د عیسویت د طبیعت له امله رامینځته شوي) د یوې عقیدې په توګه چې دین له دولت څخه جلا کوي او د قیصر حق قیصر ته او د خدای حق خدای ته ورکوي.
هغه څوک چې د سیکولرزم پدیده د مشخصو نظریاتو او روښانه کړنو په توګه مطالعه کوي، د هغې ډیری اړخونه له پامه غورځوي او په پایله کې یې په موندلو کې پاتې راځي، د "سیکولرزم" اصطلاح لکه څنګه چې کارول کیږي یوازې دې روښانه او ښکاره اړخونو ته اشاره کوي چې موږ یې یادونه وکړه، دا یو ناکافي لارښود دی چې خپل مفهوم پوښي. او تاسو د دې ناڅرګند (یا روښانه) سینما ستوري په اړه څه وایاست چې د خپل ماشومتوب یادونه، د ژوند فلسفه او څو ځله چې واده یې کړی او د خپلو میړونو سره یې مختلف تجربې بیانوي، او بیا ورځپاڼې دا خبرونه خپروي لکه څنګه چې دا ټول حکمت وي! او د دې ستوري د خبرو د غیر اخلاقي یا عام ذوق په توګه تشریح کول ممکن دقیق وي، مګر دا په ورته وخت کې هغه رول نه څرګندوي چې ستوری او د هغې نظرونه د انسان د خپل ځان په اړه لید بیا جوړولو او په ناڅرګنده توګه د ځان او کائناتو په اړه د هغه تصور په جوړولو کې لوبوي، شاید د هغې او اخیستونکي دواړو له خوا. لنډیز پای ته ورسید.2
1- [او موږ هم وایو: او د ډیموکراسۍ لپاره]
2- د جزوي سیکولرزم او جامع سیکولرزم ترمنځ، ډاکټر عبدالوهاب المسیري. د الجزیرې نټ ویب پاڼه.
