د وريجو واردات: استعمار او د کرنې مرګ
(ژباړه)
خبر:
په دې وروستیو کې د کینیا عالي محکمې د وریجو له محصول څخه د معافیت په اړه د حکومت بندیز لرې کړ، چې سوداګرو ته یې اجازه ورکړه چې بازار په ارزانه بهرنیو وریجو ډک کړي. په داسې حال کې چې ځینې دا ګام د ژوند لګښت کمولو لپاره د یوې لارې په توګه ستايي، د هغې ژورو اغیزو ته له پامه غورځول ممکن ندي.
تبصره:
دا پرېکړه یوازې په وریجو پورې محدوده نه ده، بلکې دا د نړیوالو مالي بنسټونو لکه د پیسو نړیوال وجهي صندوق د حکمونو له لارې په کینیا باندې د اقتصادي بیا رغونې د پراخې نمونې یوه برخه ده. دا بنسټونه خپل ځانونه د ستونزو سره مخ اقتصادونو د ژغورونکو په توګه وړاندې کوي، مګر د دوی تش په نامه "حلونه" د دې لپاره ډیزاین شوي چې محلي صنعتونه له منځه یوسي، پر ځان بسیاینې ته زیان ورسوي او انحصار پیاوړی کړي. په کینیا کې، کرنه تل د اقتصاد ملا تیره وه. په هرصورت، په ارزانه وارداتو سره د بازار ډکول ځایی بزګران د سیالۍ توان نلري، د دوی معیشت له منځه ځي، او د هیواد کرنیز بنسټ کمزوری کیږي.
د پیسو نړیوال وجهي صندوق تر سیوري لاندې د کینیا لاره بې سارې نه ده. سومالیا د دې ښه بیلګه ده چې څنګه دا پالیسۍ کولی شي د یو هیواد اقتصادي ملا په بشپړه توګه له مینځه یوسي. د پیړیو راهیسې، په سومالیا کې شپون اقتصاد د څارویو د تولید او سوداګرۍ له امله وده کړې. شپون په عزت، ځان بسیاینې او مقاومت سره ژوند کاوه. مګر د تیرې پیړۍ په اتیا او نوي لسیزه کې، سومالیا د پیسو نړیوال وجهي صندوق او نړیوال بانک له اصلاحاتو سره مخ شوه چې ویجاړونکي وګرځیدل. د جوړښتي سمون پروګرامونو او د دوی د شرایطو د یوې برخې په توګه، سومالیا اړ شوه چې د خپل خوراکي او څارویو اقتصاد بنسټونه له مینځه یوسي، په حیاتي سکټورونو کې لګښتونه کم کړي او سوداګري آزاده کړي، چې بزګران له ساتنې څخه بې برخې کړي، ارزانه وارداتو ته یې زیان رسولی او په پای کې یې په انحصار کې اچولي دي.
د پیسو نړیوال وجهي صندوق لخوا د سوداګرۍ آزادولو او په سومالیا باندې د خوراکي توکو د مرستو د ډکولو له امله، سومالیا له ځان بسیا ځمکې څخه په اوږدمهاله انحصار لرونکي هیواد بدله شوه. غربت زیات شو، قحط تکرار شو، او له عزت څخه بې برخې شول، ځکه چې ټولې ټولنې نور د ځان ساتلو توان نلري.
کینیا اوس د هماغه لارې په تلو خطر لري؛ د وریجو په څېر د خوراکي توکو د وارداتو ته په اجازه ورکولو سره، حکومت د خپلو بزګرانو د تباه کولو لپاره لاره هواروي، لکه څنګه چې د سومالیا شپون او بزګران د بې وزلۍ په منګولو کې پرېښودل شول. د پیسو نړیوال وجهي صندوق تل د پورونو او د پورونو د خدمت لپاره د شرایطو په توګه د جوړښتي سمون پروګرامونه وضع کړي دي. دا پروګرامونه ممکن تخنیکي ښکاري، مګر دا مستقیم کنټرول او د سرچینو د استخراج وسیله ده، او اغیز یې ویجاړونکی دی.
لکه څنګه چې په سومالیا کې، هغه بزګران چې په تیرو وختونو کې یې ملت ته خواړه ورکول، اوس د خپلو محصولاتو په پلورلو کې بې وسه دي، سره له دې چې حکومت یې د اخیستلو ژمنه کړې ده. واقعیت دا دی چې ارزانه واردات به هیواد ډوب کړي، او یو سکتور چې ملیونونو ته د کار فرصتونه برابروي او ټولې کلیوالي ټولنې په قصدي توګه کمزورې کوي. دا تصادفي نه ده؛ بلکې جوړښتي ده.
یوازینۍ ریښتینې بدیل په اسلام کې دی، چې په خلافت کې په بشپړه توګه پلي کیږي. اسلام اقتصاد له سیاست څخه نه جلا کوي، او اقتصادي ستونزه یوازې په عددونو او بازارونو کې نه خلاصه کوي، بلکې دا د یوې بشري ستونزې په توګه ګڼي چې باید حل شي. اسلام یو الهی نظام برابروي چې معیشت او عزت ساتي. خلافت مکلف دی چې ډاډ ترلاسه کړي چې هر فرد ته خواړه، جامې او سرپناه ورکړل شي. دا د عمر بن عبدالعزیز په زمانه کې څرګنده شوه، هغه خلیفه چې ډاډ یې ترلاسه کاوه چې په دولت کې هیڅوک وږي نه پریښودل کیږي. شتمني په ډیره عادلانه توګه ویشل شوې، تر دې چې د زکات راټولونکو د اخیستلو لپاره څوک ونه موندل. هغه په خپل مشهور وصیت کې ویلي: "د غرونو په سرونو خواړه وشیندئ، ترڅو ونه ویل شي چې حیوانات زما په زمانه کې د لوږې له امله مړه شوي دي."
له دې کړکېچ څخه د وتلو یوازینۍ لار دا ده چې د پانګوالي چوکاټ رد کړو چې د پیسو نړیوال وجهي صندوق په څېر بنسټونو لخوا وضع شوی، او هغه نظام پلي کړو چې خدای نازل کړی: اسلام د خلافت تر سیوري لاندې. یوازې بیا د ملت لپاره د خوړو امنیت، عزت او خپلواکي بیرته ترلاسه کیدی شي.
دا د تحریر ګوند د مرکزي مطبوعاتي دفتر لپاره لیکل شوی
موسی کبینګینو روتیش
