وقفات تأملية مع كتاب الشخصية الإسلامية - الجزء الأول (ح 8) الميول هي دوافع الإشباع مربوطة بالمفاهيم
وقفات تأملية مع كتاب الشخصية الإسلامية - الجزء الأول (ح 8) الميول هي دوافع الإشباع مربوطة بالمفاهيم

  الحمد لله، والصلاة والسلام على رسول الله، وآله وصحبه ومن والاه إلى يوم الدين، واجعلنا معهم، واحشرنا في زمرتهم برحمتك يا أرحم الراحمين. أما بعد: ...

0:00 0:00
Speed:
March 29, 2023

وقفات تأملية مع كتاب الشخصية الإسلامية - الجزء الأول (ح 8) الميول هي دوافع الإشباع مربوطة بالمفاهيم

وقفات تأملية مع كتاب الشخصية الإسلامية - الجزء الأول

(ح 8)

الميول هي دوافع الإشباع مربوطة بالمفاهيم

الحمد لله، والصلاة والسلام على رسول الله، وآله وصحبه ومن والاه إلى يوم الدين، واجعلنا معهم، واحشرنا في زمرتهم برحمتك يا أرحم الراحمين. أما بعد:

أيها المؤمنون:

أحبتنا الكرام:

السَّلَامُ عَلَيكُمْ وَرَحْـمَةُ اللهِ وبركاتُه، وَبَعْد: نُواصِلُ مَعَكُمْ حَلْقَاتِ كِتَابِنَا: "وقفات تأملية مع كتاب الشخصية الإسلامية - الجزء الأول". وَمَعَ الحَلْقَةِ الثامِنَةِ، وَهِيَ بِعُنْوَانِ: "الميول هي دوافع الإشباع مربوطة بالمفاهيم".

يقول الشيخ تقي الدين النبهاني - رحمه الله -: "أما الميول فهي الدوافع التي تدفع الإنسان للإشباع مربوطة بالمفاهيم الموجودة لديه عن الأشياء التي يُراد منها أن تشبع. وتحدثها عند الإنسان الطاقة الحيوية التي تدفعه لإشباع غرائزه وحاجاته العضوية، والربط الجاري بين هذه الطاقة وبين المفاهيم. وهـذه الميول وحدها أي الدوافع مربوطة بالمفـاهيم عن الحياة هي التي تكوّن نفسية الإنسان. فالنفسية هي الكيفية التي يجري عليها إشباع الغرائز والحاجات العضـوية. وبعبارة أخرى هي الكيفية التي تربط فيها دوافع الإشـباع بالمفـاهيم. فهي مزيج من الارتباط الحتمي الذي يجري طبيعيًا في داخل الإنسان بين دوافعه والمفاهيم الموجودة لديه عن الأشياء مربوطة بمفاهيمه عن الحياة".

ونقول راجين من الله عفوه ومغفرته ورضوانه وجنته: خلق الله الإنسان، وأودع فيه الميول لإشباع غرائزه، وحاجاته العضوية، وهنا تبرز عدة أسئلة:

السؤال الأول: ما نعني بالميول؟ وكيف تتكون؟ وجوابه أن الميول: هي الدوافع التي تدفع الإنسان للإشباع مربوطة بالمفاهيم، أما كيف تتكون هذه الميول؟ فجوابه الآتي: إن مفاهيم الإنسان وميوله مربوطة بوجهة نظره في الحياة أي مربوطة بالمبدأ أو العقيدة التي يؤمن بها، فالمسلم مقياسه في الحياة الحلال والحرام، وأصحاب المبادئ الأخرى مقياسهم المنفعة المادية البحتة.     

والسؤال الثاني: الذي يبرز الآن هو: ماذا نعني بنفسية الإنسان؟ ومم تتكون هذه النفسية؟ وجواب الشق الأول من السؤال هو الآتي: أما النفسية فقد وضع لها الشيخ تقي الدين النبهاني- رحمه الله - تعريفات ثلاث:

  1. هي الكيفية التي يجري عليها إشباع الغرائز والحاجات العضـوية.
  2. هي الكيفية التي تربط فيها دوافع الإشـباع بالمفـاهيم.
  3. هي مزيج من الارتباط الحتمي الذي يجري طبيعيًا في داخل الإنسان بين دوافعه والمفاهيم الموجودة لديه عن الأشياء مربوطة بمفاهيمه عن الحياة.

أما الشق الثاني وهو: مم تتكون النفسية؛ فجوابه أنها تتكون من الربط الجاري بين الطاقة الحيوية، والغرائز، والميول، والحاجات العضوية الناتجة عن الطاقة الحيوية، ودوافع إشباعها من جهة، وبين المفاهيم عن الحياة المبنية على العقيدة أو المبدأ الذي يؤمن صاحب الشخصية من جهة أخرى.  

والسؤال الثالث: الذي يبرز الآن هو: هلا أوضحتم لنا بمثال من واقع الحياة مسألة ارتباط مفاهيم الإنسان وميوله بوجهة النظر في الحياة أي بالعقيدة والمبدأ الذي يؤمن به؟ للإجابة نقول: حبًا وكرامة، فمثلا دفع الجوع أحد الأشخاص المسلمين إلى تناول الطعام، فاشترى طعامًا بمال حصل عليه من تعبه، وعرق جبينه من خلال عمله أجيرًا في مصنع للمواد الغذائية، والمفهوم الموجود لدى هذا الشخص أن أخذ الأجير أجرة على عمله هو من مصادر الكسب المشروعة في الإسلام. فهذا الميل ميل إسلامي مربوط بمفهوم إسلامي.

وفي هذا المقام تحضرني قصة حدثت مع أبي بكر الصديق رضي الله عنه، أتى له خادمه بطبق من تمر، فتناول تمرة ووضعها في فمه وأكلها، فقال الخادم: أتدري من أين هذا التمر يا أبا بكر؟ قال له: من أين أتيت به؟ قال الخادم: كنت في الجاهلية - قبل أن أسلم - قد تنبأت لصديق لي تزوج بأنه سيرزق ولدا، واليوم تحققت نبوءتي فآتاني هذا الطبق من التمر!! فما كان من أبي بكر إلا أن وضع أصبعه في فمه، وقاء ما في معدته، فقال له الخادم: إنما هي تمرة!! فقال أبو بكر الصديق رضي الله عنه: "والله لو لم تخرج هذه التمرة إلا بخروج روحي لأخرجتها!!". لقد عدَّ أبو بكر الصديق الحصول على طبق التمر بهذه الطريقة التي هي ادعاء علم الغيب من الكسب غير المشروع في الإسلام فقد تعلم أبو بكر - رضي الله عنه - في مدرسة النبوة أن كل لحم نبت في جسم الإنسان من المال الحرام فإنما هو سحت، ونار جهنم أولى به. قال رسول الله صلى الله عليه وسلم: «كل لحم نبت من سحت فالنار أولى به». (رواه الإمام أحمد في ‏‏مسنده)    

ومن وجهة نظرنا الإسلامية نرى أن الإِنْسَانَ وهُوَ سَائِرٌ في الحَيَاةِ لا بُدَّ لَهُ مِنْ نِظَامٍ يُنَظِّمُ غَرَائِزَهُ وحاجاتِهِ العُضْوِيَّةَ، ولا يَتَأَتَّى هَذَا النِظَامُ مِنَ الإِنْسَانِ، وَلا بُدَّ حَتْمًا مِنَ أَنْ يَكَوْنَ مِنَ اللهِ تَعَالَى لِثَلاثَةِ أسبَابٍ:

  1. لِعَجْزِ الإِنسَانِ، وعَدَمِ إِحَاطَتِهِ.
  2. ولأَنَّ فَهْمَ الإِنسَانِ لِهَذَا التَنْظِيمِ عُرْضَةٌ لِلتَّفَاوُتِ والاخْتِلافِ والتَنَاقُضِ.
  3. ولأَنَّ تَنظِيمَ الإِنسَانِ يُنْتِجُ النِظَامَ المتُنَاقِضَ الـمُؤَدِّيَ إِلَى شَقَائِهِ.

وأما السؤال الرابع فهو: ماذا نعني بالطاقة الحيوية؟ وجوابه أن الطاقة الحيوية هي القوة والقدرة الموجودة في جسم الإنسان الحي، والطاقة الحيوية هي التي تحدث الميول التي تدفع الإنسان لإشباع غرائزه وحاجاته العضوية.

أما السؤال الخامس فهو: ماذا نعني بالغرائز، والحاجات العضوية؟ وجوابه أن الغرائز الأساسية ثلاثة هي:

  1. غريزة التدين: ومن مظاهرها الميل إلى تقديس قوة عظمى.
  2. غريزة النوع: ومن مظاهرها الميل الجنسي من الذكر إلى الأنثى ومن الأنثى إلى الذكر.
  3. غريزة البقاء: ومن مظاهرها حب التملك.

وأما الحاجات العضوية، فنعني بها الحاجات التي تحتاجها أعضاء جسم الإنسان؛ لتقوم بوظيفتها على الوجه الذي خلقت له؛ ولكي يبقى الإنسان حيًا، ويؤدي دور الاستخلاف في الأرض. ومن هذه الحاجات العضوية: حاجة جسم الإنسان إلى الهواء من أجل التنفس، وحاجته إلى الماء للشرب، وحاجته إلى الغذاء، وحاجته إلى الكساء، وحاجته إلى الإيواء أي إلى المسكن الذي يعيش فيه هو وأفراد أسرته. وهناك حاجات أخرى ضرورية يحتاجها الإنسان كي يعيش حياته في أمن، وطمأنينة، كحاجته إلى الأمن، وإلى التعليم، وإلى خدمة الطبيب، وخدمات أخرى غيرها، وحاجته إلى مصدر دخل يكتسب منه رزقه؛ ليشتري به قوته وقوت أهله، وينفق منه على نفسه وعياله.

ولأجل ذلك كله اعتنى الإسلام بتزكية النفس، وتطهيرها، ونهيها عن اتباع الهوى، والانسياق وراء الملذات، والشهوات، وقد جاءت الآيات القرآنية بالأمر بتزكية النفس وتهذيبها، قال الله تعالى: (قد أفلح من تزكى وذكر اسم ربه فصلى). وقال سبحانه (ونفس وما سواها فألهمها فجورها وتقواها، قد أفلح من زكاها وقد خاب من دساها).

يقول ابن كثير رحمه الله في هذه الآيات: قد أفلح من زكى نفسه أي بطاعة الله كما قال قتادة، وطهرها من الرذائل والأخلاق الدنيئة، كقوله تعالى: (قد أفلح من تزكى) (وقد خاب من دساها) أي دسسها، وأخملها - أي جعلها كسولة خاملة - ووضع منها - أي حط من قدرها - بخذلانه إيّاها عن الهدى حتى ركب المعاصي، وترك طاعة الله عز وجل. قال الشاعر:

خالف النفس والشيطان واعصهما ... وإن هما محضاك النصح فاتهم

وقد ذكر القرآن ثلاثة أنواع للنفس البشرية باعتبار صفاتها:

فالنفس المطمئنة: هي التي قد سكنت إلى ربها وطاعته وأمره، فاطمأنت إلى محبته وعبوديته وذكره، واطمأنت إلى لقائه ووعده، واطمأنت إلى قضائه وقدره، واطمأنت إلى ضمانه وكفايته وحسبه، وأنه لا غنى لها عنه طرفة عين.

وأما اللوامة: فهي النفس اللؤوم التي تُنَدِّم على ما فات وتلوم عليه. كما قال ابن عباس وقتادة. وأما الأمارة: فهي التي تأمر صاحبها بما تهواه من شهوات الغي واتباع الباطل؛ فإن أطاعها قادته إلى كل شر وقبيح، ولم تكن أمارة إلا بموجب الجهل والظلم لأنها خلقت في الأصل جاهلة ظالمة والعدل والعلم طارئ عليها بِإِلْهَامِ فاطرها. فلولا فضل الله ورحمته على المؤمنين ما زكت منهم نفس واحدة.

أيها المؤمنون:

نَكتَفي بِهذا القَدْرِ في هَذِه الحَلْقة، مَوعِدُنَا مَعَكُمْ في الحَلْقةِ القادِمَةِ إنْ شَاءَ اللهُ تَعَالَى، فَإِلَى ذَلِكَ الحِينِ وَإِلَى أَنْ نَلْقَاكُمْ وَدَائِمًا، نَترُكُكُم في عنايةِ اللهِ وحفظِهِ وأمنِهِ، سَائِلِينَ الْمَولَى تَبَارَكَ وَتَعَالَى أَن يُعزَّنا بِالإسلام، وَأنْ يُعزَّ الإسلام بِنَا، وَأن يُكرِمَنا بِنَصرِه، وَأن يُقِرَّ أعيُننَا بِقيَامِ دَولَةِ الخِلافَةِ الرَّاشِدَةِ الثَّانِيَةِ عَلَى مِنْهَاجِ النُّبُوَّةِ فِي القَريبِ العَاجِلِ، وَأَن يَجعَلَنا مِن جُنُودِهَا وَشُهُودِهَا وَشُهَدَائِها، إنهُ وَليُّ ذلكَ وَالقَادِرُ عَلَيهِ. نَشكُرُكُم عَلى، وَالسَّلامُ عَليكُم وَرَحمَةُ اللهِ وَبَركَاتُه.

More from null

Bir Kitap Üzerine Düşünceler: "İslami Psikolojinin Temellerinden" - On Beşinci Bölüm

Bir Kitap Üzerine Düşünceler: "İslami Psikolojinin Temellerinden"

Hazırlayan: Muhammed Ahmed en-Nadi

On Beşinci Bölüm

Hamd, âlemlerin Rabbi olan Allah'a, salât ve selâm muttakilerin önderi, peygamberlerin efendisi, âlemlere rahmet olarak gönderilen Efendimiz Muhammed'e, âline ve ashabının tamamına olsun. Ey merhametlilerin en merhametlisi, bizi de onlarla birlikte kıl, bizi de onların zümresinde haşret.

Değerli dinleyicilerimiz, Hizb-ut Tahrir Medya Bürosu radyosunun dinleyicileri:

Esselamu aleyküm ve rahmetullahi ve berakatuhu. Bu bölümde, "İslami Psikolojinin Temellerinden" kitabına yönelik düşüncelerimize devam ediyoruz. İslami kişiliğin inşası, İslami zihniyete ve İslami psikolojiye özen gösterilmesi adına, Allah'ın yardımıyla deriz ki:

Ey Müslümanlar:

Geçen bölümde demiştik ki: Müslümanın, kardeşine gıyabında dua etmesi de sünnettir, aynı şekilde kardeşinden kendisine dua etmesini istemesi de sünnettir. Kardeşini sevdikten sonra onu ziyaret etmesi, onunla oturup kalkması, onunla Allah için iletişim kurması ve ona cömert davranması da sünnettir. Müslümanın, kardeşini sevindirmek için hoşuna gidecek şekilde karşılaması menduptur. Bu bölümde ek olarak diyoruz ki: Kardeşine hediye vermesi menduptur, Ebu Hureyre'nin Buhari'nin Edebü'l-Müfred'inde, Ebu Ya'la'nın Müsned'inde, Nesai'nin el-Küna'sında ve İbn Abdülber'in et-Temhid'inde rivayet ettiği hadise göre. Iraki: Senedi iyidir demiştir. İbn Hacer Telhisü'l-Habir'de: Senedi hasendir demiştir. Resulullah (s.a.v.) şöyle buyurmuştur: "Hediyeleşin ki birbirinizi sevin."

Ayrıca, hediyesini kabul etmesi ve ona karşılık vermesi de menduptur. Buhari'nin Aişe'den rivayet ettiği hadiste şöyle demiştir: "Resulullah (s.a.v.) hediyeyi kabul eder ve ona karşılık verirdi."

İbn Ömer'in Ahmed, Ebu Davud ve Nesai'de rivayet ettiği hadiste şöyle demiştir: Resulullah (s.a.v.) şöyle buyurmuştur: "Allah'a sığınandan sığınmayı esirgemeyin, Allah adına isteyene verin, Allah adına yardım dileyene yardım edin, size bir iyilik yapana karşılık verin. Eğer bir şey bulamazsanız, ona dua edin, ta ki ona karşılık verdiğinizi anlayıncaya kadar."

Bu kardeşler arasındadır ve halkın yöneticilere hediyeleriyle alakası yoktur, çünkü o rüşvet gibidir, haramdır. Karşılık vermekten biri de: Allah sana hayır versin demektir.

Tirmizi, Üsame b. Zeyd'den (r.a.) rivayet etti, hasen sahih dedi. Resulullah (s.a.v.) şöyle buyurmuştur: "Kime bir iyilik yapılır da o da iyilik yapana: "Allah sana hayır versin" derse, o zaman övgüde bulunmuş olur." Övgü şükürdür, yani karşılıktır, özellikle de bundan başka bir şey bulamayanlar için. İbn Hibban'ın Sahih'inde Cabir b. Abdullah'tan rivayet ettiğine göre, şöyle demiştir: Peygamber (s.a.v.)'i şöyle derken duydum: "Kim bir iyilik görür de karşılığında övgüden başka bir şey bulamazsa, o zaman ona şükretmiştir. Kim de onu gizlerse, o zaman nankörlük etmiştir. Kim de batılla süslenirse, o zaman yalan elbisesi giymiş gibidir." Tirmizi'de hasen bir senetle Cabir b. Abdullah'tan rivayet edildiğine göre, Resulullah (s.a.v.) şöyle buyurmuştur: "Kime bir şey verilirse, karşılığını versin. Eğer bulamazsa, o zaman onu övsün. Kim onu överse, o zaman ona şükretmiştir. Kim de onu gizlerse, o zaman nankörlük etmiştir. Kim de kendisine verilmemiş bir şeyle süslenirse, o zaman yalan elbisesi giymiş gibidir." Atıyye'yi inkâr etmek, onu örtmek ve gizlemek demektir.

Sahih bir senetle Ebu Davud ve Nesai, Enes'ten rivayet ettiler: "Muhacirler, ey Allah'ın Resulü, Ensar bütün ecri aldı, biz hiçbir kavmi onlardan daha çok verende, daha az bir şeyde daha iyi teselli edende görmedik ve gerçekten de ihtiyaçlarımızı karşıladılar, dediler. Resulullah (s.a.v.): Onları bununla övmüyor ve onlar için dua etmiyor musunuz? buyurdu. Onlar: Evet, dediler. Resulullah (s.a.v.): İşte o, ona denktir buyurdu."

Müslüman, az olana çok olana şükrettiği gibi şükretmeli ve kendisine iyilik yapan insanlara şükretmelidir. Abdullah b. Ahmed, Zevaid'inde hasen bir senetle Numan b. Beşir'den rivayet ettiğine göre, Resulullah (s.a.v.) şöyle buyurmuştur: "Az olana şükretmeyen çok olana da şükretmez, insanlara şükretmeyen Allah'a da şükretmez. Allah'ın nimetinden bahsetmek şükürdür, onu terk etmek küfürdür. Cemaat rahmettir, ayrılık azaptır."

Sünnetten biri de kardeşine bir iyilik için veya zorluğu kolaylaştırmak için şefaat etmektir. Buhari'nin Ebu Musa'dan rivayet ettiğine göre, şöyle demiştir: "Peygamber (s.a.v.) oturuyordu, o sırada bir adam geldi ve bir şey istedi veya bir ihtiyacını dile getirdi, yüzünü bize döndürdü ve şöyle buyurdu: Şefaat edin ki ecirlendirilesiniz ve Allah, peygamberinin diliyle dilediğini hükmetsin."

Müslim'in İbn Ömer'den, onun da Peygamber (s.a.v.)'den rivayet ettiğine göre, şöyle buyurmuştur: "Kim bir Müslüman kardeşine bir iyilik veya zorluğu kolaylaştırmak için bir sultana ulaşmasına vesile olursa, ayakların kaydığı günde sıratı geçmeye yardım edilir."

Müslümanın, kardeşinin onurunu gıyabında savunması da menduptur. Tirmizi'nin rivayet ettiğine göre, bu hadis hasendir, Ebu Derda'dan, Peygamber (s.a.v.)'den rivayet ettiğine göre, şöyle buyurmuştur: "Kim kardeşinin onurunu savunursa, Allah da kıyamet gününde onun yüzünden ateşi uzaklaştırır." Ebu Derda'nın bu hadisini Ahmed rivayet etmiştir ve senedinin hasen olduğunu söylemiştir, aynı şekilde Heysemi de böyle söylemiştir.

İshak b. Rahuye'nin Esma bint Yezid'den rivayet ettiğine göre, şöyle demiştir: Resulullah (s.a.v.)'i şöyle derken duydum: "Kim kardeşinin onurunu gıyabında savunursa, Allah'ın onu ateşten azat etmesi haktır."

Kudai, Müsnedü'ş-Şihab'da Enes'ten rivayet ettiğine göre, Resulullah (s.a.v.) şöyle buyurmuştur: "Kim kardeşine gıyabında yardım ederse, Allah da ona dünyada ve ahirette yardım eder." Kudai bunu İmran b. Husayn'dan şu ekleme ile rivayet etmiştir: "Ve o, ona yardım etmeye muktedirdir." Ebu Davud ve Buhari'nin Edebü'l-Müfred'inde rivayet ettiğine göre, Zeyn Iraki: Senedi hasendir demiştir, Ebu Hureyre'den, Resulullah (s.a.v.) şöyle buyurmuştur: "Mümin müminin aynasıdır, mümin müminin kardeşidir, nerede karşılaşırsa karşılaşsın, onun kayıplarını önler ve onu arkasından korur."

Ey Müslümanlar:

Bu bölümde ve bir önceki bölümde geçen şerefli nebevi hadislerden öğrendiniz ki, kim Allah için bir kardeşini severse, onu sevdiğini ona haber vermesi ve bildirmesi sünnettir. Müslümanın, kardeşine gıyabında dua etmesi de sünnettir. Aynı şekilde kardeşinden kendisine dua etmesini istemesi de sünnettir. Kardeşini sevdikten sonra onu ziyaret etmesi, onunla oturup kalkması, onunla Allah için iletişim kurması ve ona cömert davranması da sünnettir. Müslümanın, kardeşini sevindirmek için hoşuna gidecek şekilde karşılaması menduptur. Müslümanın, kardeşine hediye vermesi menduptur. Ayrıca, hediyesini kabul etmesi ve ona karşılık vermesi de menduptur.

Müslüman, kendisine iyilik yapan insanlara şükretmelidir. Sünnetten biri de kardeşine bir iyilik için veya zorluğu kolaylaştırmak için şefaat etmektir. Kardeşinin onurunu gıyabında savunması da menduptur. Öyleyse, Rabbimizin sevdiği ve razı olduğu gibi olmak için bu şer'i hükümlere ve diğer İslam hükümlerine bağlı kalalım ki, Rabbimiz bizde olanı değiştirsin, hallerimizi düzeltsin ve dünya ve ahiretin hayırlarına nail olalım?!

Değerli dinleyicilerim: Hizb-ut Tahrir Medya Bürosu radyosunun dinleyicileri:

Bu bölümde bu kadarıyla yetiniyoruz, gelecek bölümlerde düşüncelerimize devam edeceğiz inşallah Teâlâ, o zamana kadar ve sizinle buluşana kadar sizi Allah'ın himayesine, korumasına ve güvenliğine bırakıyoruz. Bizi dinlediğiniz için teşekkür ederiz. Esselamu aleyküm ve rahmetullahi ve berakatuhu.

Ey Müslümanlar Biliniz! - Bölüm 15

Ey Müslümanlar Biliniz!

Bölüm 15

Hilafet devletinin yardımcı organlarından biri de, halifenin kendisiyle birlikte atadığı, hilafetin yükünü taşımada ve sorumluluklarını yerine getirmede ona yardımcı olan vezirlerdir. Hilafetin yüklerinin çokluğu, özellikle de hilafet devleti büyüyüp genişledikçe, halife bu yükü tek başına taşıyamaz hale gelir ve sorumluluklarını yerine getirmede kendisine yardımcı olacak birine ihtiyaç duyar. Ancak, İslam'daki vezir anlamı ile, günümüzdeki demokratik, kapitalist, laik veya diğer sistemlerdeki vezir anlamı karışmaması için, "vezir" kelimesini sınırlamadan kullanmak doğru değildir.