با حدیث شریف
بنده مؤمن بین خوف و رجا!!
درود می فرستیم به همه شما ای دوستان شنونده گرامی در هر مکان، با شما در حلقه جدیدی از برنامه تان "با حدیث نبوی شریف" ملاقات می کنیم و با بهترین درود و پاکترین سلام آغاز می کنیم، پس سلام بر شما و رحمت خدا و برکاتش و بعد:
ترمذی در سنن خود از انس بن مالک رضی الله عنه روایت کرده است که پیامبر صلی الله علیه و سلم بر جوانی وارد شد که در حال مرگ بود، فرمود: «چگونه خود را می بینی؟» گفت: ای رسول خدا، به خدا قسم، من به خدا امیدوارم و از گناهانم می ترسم، رسول خدا صلی الله علیه و سلم فرمود: «این دو در قلب بنده ای در چنین موطنی جمع نمی شوند، مگر اینکه خداوند آنچه را که امید دارد به او عطا می کند و از آنچه می ترسد او را ایمن می سازد». و ترمذی در سنن خود از انس بن مالک رضی الله عنه روایت کرده است که گفت: شنیدم رسول خدا صلی الله علیه و سلم می فرمود: «خداوند فرمود: ای پسر آدم، تا زمانی که مرا بخوانی و به من امید داشته باشی، تو را به خاطر هر چه در تو باشد می آمرزم و باکی ندارم، ای پسر آدم، اگر گناهانت به آسمان برسد، سپس از من آمرزش بخواهی، تو را می آمرزم و باکی ندارم، ای پسر آدم، اگر به اندازه زمین گناه نزد من آوری، سپس در حالی که چیزی را به من شریک نکرده ای، با من ملاقات کنی، به اندازه آن آمرزش نزد تو می آورم».
و در دعا برای طبرانی در باب القول فی قنوت الوتر آمده است: «خداوندا، تنها تو را می پرستیم، و برای تو نماز می خوانیم و سجده می کنیم، و به سوی تو می شتابیم و سعی می کنیم، به رحمتت امید داریم، و از عذاب سختت می ترسیم، همانا عذاب تو به کافران ملحق می شود». و خداوند متعال فرمود: (به راستی کسانی که کتاب خدا را می خوانند و نماز را برپا می دارند و از آنچه به ایشان روزی داده ایم پنهان و آشکار انفاق می کنند، امیدی به تجارتی دارند که هرگز نابود نمی شود؛ تا پاداششان را به تمام بپردازد و از فضل خود بر آنان بیفزاید، به درستی که او آمرزنده و سپاسگزار است). (فاطر 30) و خداوند متعال فرمود: (آیا کسی که در ساعات شب به سجده و قیام اطاعت می کند و از آخرت می ترسد و به رحمت پروردگارش امید دارد، بگو آیا کسانی که می دانند با کسانی که نمی دانند برابرند؟ همانا فقط صاحبان خرد پند می گیرند). (زمر 9) و خداوند متعال فرمود: (به راستی کسانی که ایمان آوردند و کسانی که هجرت کردند و در راه خدا جهاد کردند، آنان به رحمت خدا امید دارند و خداوند آمرزنده و مهربان است). (بقره 218)
خوف و رجا برای مؤمن مانند دو بال برای پرنده است! نمی تواند پرواز کند، و نه می تواند با یکی از آنها به آسمان صعود کند، مگر اینکه با هم قرین باشند، در آن هنگام نه تنها می تواند پرواز کند، بلکه در فضا نیز اوج می گیرد! و خوف برای همه مردم معلوم است. باقی مانده است که معنای رجا را بدانیم. رجا در لغت مصدر قول آنهاست: "رجوت فلانا أرجوه" و از ماده "ر، ج، و" گرفته شده است که دلالت بر امیدی دارد که ضد یأس است، فعل ماضی "رجا" به الف ممدوده ختم می شود. گفته می شود: رجوت فلانا رجوا و رجاء و رجاوة. و گفته می شود: من نزد تو نیامدم مگر برای امید به خیر، و ترجیته ترجیة به معنای رجوته. این، و برای رجا دو معنای شرعی وجود دارد:
اول: امید به عفو و آمرزش خداوند برای انسان، پس انسان باید همیشه در حالی بین امید به خداوند متعال و ترس از او سبحانه باشد: امیدوار باشد که آنچه از گناهان و معاصی از او سر می زند را ببخشد، و بترسد که او را عذابی سخت بر آنها عذاب کند. و او با این موازنه بین خوف و رجا برای عمل و اطاعت فعال می شود، و اگر اشتباه کند یا در معصیتی بیفتد، دچار یأس و ناامیدی نمی شود؛ زیرا می داند که اگر به درستی توبه کند، و حقوق خلق را ادا کند، خداوند او را می آمرزد و به او رحم می کند.
و دوم: انتظار فرج و رفع بلا، و زوال مصیبت و مشکلی که انسان از آن رنج می برد، و توقع حصول بهترین. اما در اینجا فرقی بین امل و رجا وجود دارد، رجا انفعالی متوازن است، که بین حذر و خوش بینی جمع می کند، و بین آرزو و عمل جمع می کند. اما امل: انفعالی است که خوش بینی در آن غالب است. و فرقی بین رجا و تمنا وجود دارد و آن این است که تمنا همراه با تنبلی است، اما رجا همراه با بذل و عمل است.
ابن قیم رحمه الله گفت: "رجا نظر به وسعت رحمت خداوند است". و گفته شده: "آن بشارت به جود و فضل پروردگار تبارک و تعالی است". و ابن قیم نیز گفت: "رجا عبودیت است، و تعلق به خداوند از حیث اسم او: نیکوکار احسان کننده". و گفت: "اگر روح رجا نبود، اعضا به طاعت حرکت نمی کردند. و اگر بوی خوش آن نبود، کشتی های اعمال در دریای اراده ها جاری نمی شدند".
و حافظ ابن حجر رحمه الله گفت: "مقصود از رجا این است که هر کس از او تقصیری سر زد، باید به خداوند حسن ظن داشته باشد، و امیدوار باشد که گناهش را از او محو کند، و همچنین کسی که از او طاعتی سر زد، امیدوار باشد که آن را بپذیرد، اما کسی که بر معصیت اصرار می ورزد و امیدوار است که بدون پشیمانی و ترک گناه مواخذه نشود، این در غرور است".
و چه نیکو است سخن ابی عثمان الجیزی: "از نشانه های سعادت این است که اطاعت کنی، و بترسی که قبول نشود، و از نشانه های شقاوت این است که معصیت کنی، و امید داشته باشی که نجات یابی. و در الرسالة القشیریة: رجا تعلق قلب به محبوبی در آینده است. و راغب گفت: رجا گمانی است که اقتضای حصول آنچه در آن مسرت است را دارد. و مناوی گفت: رجا ترقب انتفاع به آنچه سببی برای آن پیش آمده است. و شافعی رحمه الله در بیماری مرگش گفت:
پس چون دلم سخت شد و راه هایم تنگ شد رجا را از خود برای عفو تو نردبانی ساختم
گناه من بزرگ آمد پس چون آن را به عفو تو پیوند دادم، پروردگارم عفو تو بزرگتر بود
و سفیان رحمه الله گفت: «هر کس گناهی کرد و دانست که خداوند متعال آن را بر او مقدر کرده است، و به آمرزش او امیدوار بود، خداوند گناهش را می آمرزد». و ابو عمران السلمی سرود:
و من گناهی را می کنم و قدرش را می شناسم و می دانم که خداوند می بخشد و می آمرزد
اگر مردم گناهان را بزرگ شمارند، پس همانا اگرچه بزرگ باشند در رحمت خدا کوچک می شوند
شنوندگان گرامی: از حسن استماع شما سپاسگزاریم، وعده ما با شما در حلقه آینده انشاء الله، پس تا آن زمان و تا زمانی که شما را ملاقات کنیم و همیشه، شما را در عنایت خدا و حفظ و امان او رها می کنیم، و سلام بر شما و رحمت خدا و برکاتش.
نوشته شده برای رادیو دفتر اطلاع رسانی مرکزی حزب التحریر
استاد محمد احمد النادی - ولایت اردن - 22/9/2014 م
