مع الحدیث الشریف - الأدب الأول من آداب الأمر بالمعروف والنهي عن المنكر – الرفق
مع الحدیث الشریف - الأدب الأول من آداب الأمر بالمعروف والنهي عن المنكر – الرفق

عن عائشة قالت: استأذن رهط من اليهود على رسول الله صلى الله عليه وسلم فقالوا: السام عليكم. فقالت عائشة: بل عليكم السام واللعنة. فقال رسول الله صلى الله عليه وسلم: «يا عائشة إن الله يحب الرفق في الأمر كله»،

0:00 0:00
Speed:
August 07, 2025

مع الحدیث الشریف - الأدب الأول من آداب الأمر بالمعروف والنهي عن المنكر – الرفق

با حدیث شریف

ادب اول از آداب امر به معروف و نهی از منکر – مدارا

به همه شما شنوندگان عزیز در هر مکان، در قسمت جدیدی از برنامه خود "با حدیث شریف" خوش آمد می گوییم و با بهترین درود شروع می کنیم، پس سلام و رحمت و برکات خداوند بر شما باد

از عایشه روایت شده است که گفت: گروهی از یهودیان از رسول خدا صلی الله علیه و آله و سلم اجازه ورود خواستند و گفتند: السام علیکم. عایشه گفت: بلکه السام و لعنت بر شما باد. رسول خدا صلی الله علیه و آله و سلم فرمودند: «ای عایشه! همانا خداوند مدارا را در همه امور دوست دارد»، او گفت: آیا نشنیدی چه گفتند؟ فرمود: «گفتم: و علیکم». مسلم روایت کرده است و در روایتی: «ای عایشه! همانا خداوند مهربان است و مهربانی را دوست دارد. و بر مدارا چیزی می دهد که بر خشونت نمی دهد. و نه آنچه را که به غیر آن می دهد». و در روایتی دیگر: «همانا مدارا در چیزی نباشد جز اینکه آن را بیاراید، و از چیزی برداشته نشود جز اینکه آن را زشت کند».

شنوندگان گرامی

مدارا یعنی نرمی در گفتار و ملایمت در رفتار. پس کسی که امر به معروف و نهی از منکر می کند باید در گفتارش مهربان باشد و در آن نرمی کند و فحاشی نکند، بلکه الفاظ مؤدبانه ای را برگزیند که تأثیر خوبی در دل ها داشته باشد، زیرا سخن نیکو کلید دل هاست. اگر این فایده ای نداشت، جایز است که به شدت، ترساندن و تهدید روی آورد.

نووی فصلی را در کتاب (الأذکار) ذکر کرده است، در این که برای آمر به معروف و ناهی از منکر و هر مؤدبی جایز است که به کسی که در این مورد با او صحبت می کند بگوید: وای بر تو، ای ناتوان، ای کم توجه به خود، یا ای ستمگر به خود، و در این مورد احادیثی را آورده است، از جمله: حدیث عدی بن حاتم که در صحیح مسلم ثابت است: مردی نزد رسول خدا صلی الله علیه و آله و سلم خطبه خواند و گفت: هر کس از خدا و رسولش اطاعت کند، هدایت یافته است، و هر کس از آن دو نافرمانی کند، گمراه شده است. رسول خدا صلی الله علیه و آله و سلم فرمودند: «چه خطیب بدی هستی، بگو: و هر کس از خدا و رسولش نافرمانی کند». و در آن حدیث جابر بن عبدالله را روایت کرده است: برده ای از حاطب آمد و از حاطب شکایت کرد و گفت: ای رسول خدا! حاطب وارد آتش می شود. رسول خدا صلی الله علیه و آله و سلم فرمودند: «دروغ گفتی، وارد آن نمی شود، زیرا در بدر و حدیبیه حاضر بوده است». و در آن سخن رسول خدا صلی الله علیه و آله و سلم را برای صاحب شتر قربانی ذکر کرده است: «وای بر تو، سوارش شو». و سخن رسول خدا صلی الله علیه و آله و سلم به ذی الخویصره: «وای بر تو، اگر من عدالت نکنم، چه کسی عدالت می کند».

در (العواصم و القواصم) محمد بن ابراهیم وزیر یمانی آمده است: "بدان که زجر و ترساندن با الفاظ تند چهار شرط دارد: دو شرط در مباح بودن، و آن دو عبارتند از: اینکه فرد مورد زجر در گفتار یا کردارش بر حق نباشد، و اینکه فرد زجر کننده در گفتارش دروغگو نباشد، پس به کسی که مرتکب مکروهی شده است نگوید: ای نافرمان، و به کسی که مرتکب گناهی شده است که بزرگ بودنش معلوم نیست نگوید: ای فاسق، و به صاحب فسق (از مسلمانان) نگوید: ای کافر، و مانند آن. و دو شرط در مستحب بودن، و آن دو عبارتند از: اینکه گوینده گمان کند که شدت به پذیرش حق از سوی خصم نزدیک تر است، یا به وضوح دلیل بر او، و اینکه آن را با نیت درست انجام دهد، و آن را فقط به خاطر انگیزه طبیعت انجام ندهد".           

مدارا به ویژه با پدر و مادر واجب است. زیرا خداوند متعال می فرماید: (به آن دو اف مگو و بر آن دو بانگ مزن و با آن دو سخنی نیکو بگو). امام احمد بن حنبل گفت: "اگر پدرش را بر کاری ببیند که آن را ناپسند می دارد، بدون خشونت و بدی به او یاد دهد و در گفتار با او درشتی نکند، وگرنه او را رها کند، و پدر مانند بیگانه نیست. و در روایتی از یعقوب بن یوسف گفت: اگر پدر و مادرش شراب می فروختند، از غذایشان نمی خورد و از نزدشان بیرون می رفت. و در روایتی از ابراهیم بن هانی گفت: اگر پدر و مادری داشته باشد که تاکستانی دارند که انگورش را می فشارند و آن را شراب می کنند و به او می نوشانند، به آنها امر و نهی کند، و اگر قبول نکردند، از نزدشان بیرون رود و با آنها مسکن نکند. ابوبکر این را در زاد المسافر ذکر کرده است". و از عبدالله بن عمرو بن عاص روایت شده است که رسول خدا صلی الله علیه و آله و سلم فرمودند: ‏«از گناهان کبیره این است که مرد به پدر و مادرش دشنام دهد‏.‏ گفتند: ای رسول خدا! آیا مرد به پدر و مادرش دشنام می دهد؟ فرمود: ‏آری، به پدر مرد دشنام می دهد، پس به پدرش دشنام می دهد، و به مادرش دشنام می دهد، پس به مادرش دشنام می دهد». ‏  

پس پسر، پدر و مادرش را با مدارا و نرمی امر به معروف و نهی از منکر می کند، و برای او جایز نیست که با آنها خشونت کند یا با آنها از زور استفاده کند.

شنوندگان گرامی، تا دیداری دیگر با حدیث نبوی دیگر، شما را در پناه خداوند می گذاریم و السلام علیکم و رحمة الله و برکاته.

More from فقه

مع الحدیث الشریف - أتدرون من المفلس

با حدیث شریف

آیا می دانید ورشکسته کیست؟

درود خدا بر شما شنوندگان گرامی، شنوندگان رادیو دفتر رسانه ای مرکزی حزب التحریر، دیدار با شما و برنامه ما با حدیث شریف تجدید می شود، و بهترین چیزی که برنامه خود را با آن آغاز می کنیم، درود اسلام است، پس سلام و رحمت و برکات خدا بر شما باد

در مسند احمد - بَاقِی مُسْنَدِ الْمُکْثِرِین - آمده است که ورشکسته امت من کسی است که روز قیامت با روزه و نماز و زکات می آید و در حالی می آید که به این دشنام داده و به آن تهمت زده و مال این را خورده است.

  حَدَّثَنَا عَبْدُ الرَّحْمَنِ عَنْ زُهَیْرٍ عَنِ الْعَلَاءِ عَنْ أَبِیهِ عَنْ أَبِی هُرَیْرَةَ عَنْ النَّبِیِّ صَلَّى اللَّهُ عَلَیْهِ وَسَلَّمَ قَالَ "هَلْ تَدْرُونَ مَنْ الْمُفْلِسُ" قَالُوا الْمُفْلِسُ فِینَا یَا رَسُولَ اللَّهِ مَنْ لَا دِرْهَمَ لَهُ وَلَا مَتَاعَ قَالَ "إِنَّ الْمُفْلِسَ مِنْ أُمَّتِی مَنْ یَأْتِی یَوْمَ الْقِیَامَةِ بِصِیَامٍ وَصَلَاةٍ وَزَکَاةٍ وَیَأْتِی قَدْ شَتَمَ عِرْضَ هَذَا وَقَذَفَ هَذَا وَأَکَلَ مَالَ هَذَا فَیُقْعَدُ فَیَقْتَصُّ هَذَا مِنْ حَسَنَاتِهِ وَهَذَا مِنْ حَسَنَاتِهِ فَإِنْ فَنِیَتْ حَسَنَاتُهُ قَبْلَ أَنْ یَقْضِیَ مَا عَلَیْهِ مِنْ الْخَطَایَا أُخِذَ مِنْ خَطَایَاهُمْ فَطُرِحَتْ عَلَیْهِ ثُمَّ طُرِحَ فِی النَّارِ"

این حدیث مانند سایر احادیث مهمی است که باید معنای آن را فهمید و درک کرد، زیرا برخی از مردم هستند که با وجود نماز و روزه و زکات، ورشکسته هستند، زیرا به این دشنام داده، به آن تهمت زده، مال این را خورده، خون این را ریخته و این را زده است.

و ورشکستگی او به این صورت است که از حسناتش که سرمایه اوست گرفته می شود و به این داده می شود و به آن بهای تهمت و دشنام و ضربه اش را می پردازد و بعد از اینکه حسناتش تمام شد قبل از اینکه بدهی هایش را بپردازد از گناهان آنها گرفته می شود و بر او انداخته می شود و سپس در آتش انداخته می شود.

و هنگامی که پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم از یاران خود پرسید: آیا می دانید ورشکسته کیست؟ معنای آیا می دانید از درایت است و درایت علم به باطن امور است، آیا می دانید یعنی آیا می دانید ورشکسته واقعی کیست؟ این گفته حضرت علی کرم الله وجهه را تایید می کند: «غنا و فقر بعد از عرضه بر خداست» وقتی این سوال از آنها پرسیده شد، آنها با توجه به تجربیات خود پاسخ دادند، ورشکسته در میان ما کسی است که نه درهم دارد و نه متاعی، این ورشکسته از نظر یاران رسول خداست، پس حضرت فرمود: نه،....قَالَ: إِنَّ الْمُفْلِسَ مِنْ أُمَّتِی مَنْ یَأْتِی یَوْمَ الْقِیَامَةِ بِصِیَامٍ وَصَلَاةٍ وَزَکَاةٍ...

و این گفته حضرت عمر را تایید می کند: هر کس بخواهد روزه بگیرد و هر کس بخواهد نماز بخواند اما این استقامت است، زیرا نماز و روزه و حج و زکات اینها عباداتی هستند که انسان ممکن است آنها را انجام دهد و در نفس خود اخلاص داشته باشد، و ممکن است از روی نفاق انجام دهد، اما مرکز ثقل این است که بر امر خدا منطبق شود.

از خدا می خواهیم که ما را بر حق ثابت قدم بدارد و ما را از بندگان متقی خود قرار دهد و بدی های ما را به خوبی ها تبدیل کند و روز عرضه بر او ما را رسوا نکند، آمین.

شنوندگان گرامی، تا دیداری دیگر و حدیث نبوی دیگر، شما را به خدا می سپاریم که امانت هایش را ضایع نمی کند، و سلام و رحمت و برکات خدا بر شما باد.

نوشته شده برای رادیو 

عفراء تراب

مع الحدیث الشریف - المنافقون وأعمالهم الشریرة

مع الحدیث الشریف

المنافقون وأعمالهم الشریرة

نحییکم جمیعا أیها الأحبة فی کل مکان، فی حلقة جدیدة من برنامجکم "مع الحدیث الشریف" ونبدأ بخیر تحیة، فالسلام علیکم ورحمة الله وبرکاته.

عن بریدة رضی الله عنه قال‏:‏ قال رسول الله صلى الله علیه وسلم‏:‏ ‏"‏لَا تَقُولُوا لِلْمُنَافِقِ سَیِّدٌ فَإِنَّهُ إِنْ یَکُ سَیِّدًا فَقَدْ أَسْخَطْتُمْ رَبَّکُمْ عَزَّ وَجَلَّ‏"‏‏.‏ ‏رواه أبو داود بإسناد صحیح‏.

أیها المستمعون الکرام

إن خیر الکلام کلام الله تعالى، وخیر الهدی هدی نبیه محمد بن عبد الله علیه الصلاة والسلام، أما بعد، 

إن هذا الحدیث الشریف یرشدنا إلى کیفیة التعامل مع المنافقین الذین نعلمهم، حیث کان الرسول صلى الله علیه وسلم هو الوحید الذی یعلم المنافقین کلهم بأسمائهم، ولکن نحن یمکننا أن نعلم بعضهم من صفاتهم، کالذین أرشد إلیهم القرآن بأنهم یقومون بالفروض بتکاسل على مضض، وکالذین یکیدون للإسلام والمسلمین ویشجعون الفتن ویفسدون فی الأرض ویحبون أن تشیع الفاحشة بالدعوة إلیها وحمایتها ورعایتها، وکالذین یقولون الکذب على الإسلام والمسلمین... وغیرهم ممن اتصفوا بالنفاق. 

لذلک علینا أن ندرک ما حسّنه الشرع وما قبحّه، حتى نعرف المنافق من المخلص، فنتخذ الإجراء المناسب تجاهه. لا یجب أن نأمن جانب من یفعل ما یخالف الشرع وهو یظهر أنه یفعل ما یفعله حرصاً على الإسلام والمسلمین، ویجب أن لا نسیر خلفه ولا نؤیده، ولا حتى أقل من ذلک بأن نصفه بسید، وإلا سخط الله سبحانه وتعالى علینا.

علینا نحن المسلمین أن نکون أکثر الناس حرصاً على الإسلام والمسلمین، ولا نترک لمنافق مدخلاً على دیننا وأهلنا، فهم من أخطر ما قد نواجهه هذه الأیام لکثرتهم وتعدد وجوههم. علینا استحضار المیزان الشرعی لقیاس أعمال من یدّعی الإسلام، فالإسلام لنا وقاء من مثل هؤلاء الأشرار. 

الله نسأل أن یحفظ أمتنا من أمثال هؤلاء المجرمین، وأن یرشدنا إلى الطریق المستقیم والمیزان الصحیح الذی نقیس به سلوک الناس فنبتعد عمن لا یحبهم الله، اللهم آمین. 

أحبتنا الکرام، وإلى حین أن نلقاکم مع حدیث نبوی آخر، نترککم فی رعایة الله، والسلام علیکم ورحمة الله وبرکاته.

کتبه للإذاعة: د. ماهر صالح