نسخه بانک جهانی برای واحههای تونس.. مدیریت بحران یا مدیریت وابستگی؟!
بانک جهانی در گزارشی که به تازگی با همکاری موسسات تحقیقاتی تونسی تهیه کرده است، نسبت به خطرات جدی که واحههای تونس را در نتیجه بهرهبرداری بیرویه از آبهای زیرزمینی، تغییرات آب و هوایی و ضعف حکمرانی تهدید میکند، هشدار داده است. این گزارش بر اهمیت زیستمحیطی و اقتصادی این واحهها به عنوان "جواهرات طبیعی" و "مخازن تنوع زیستی" تاکید کرده است. این گزارش نشان داد که مساحت زیر کشت در واحهها از 17500 هکتار در سال 1992 به بیش از 51000 هکتار در حال حاضر افزایش یافته است، که این افزایش به لطف توسعه استخراج آبهای عمیق، به ویژه در جنوب بوده است. این گزارش دو سناریو ارائه کرده است: ادامه وخامت اوضاع یا اصلاحات پایدار که میتواند به دستاوردهای اقتصادی تا سقف 7 میلیارد دینار و ایجاد بیش از 33 هزار فرصت شغلی منجر شود، همراه با کاهش انتشار دی اکسید کربن به میزان 22.5 میلیون تن تا سال 2050.
همچنین، این گزارش تاکید کرد که آینده واحهها تنها به تامین مالی و فناوریهای نوین بستگی ندارد، بلکه به اصلاح نظام حکمرانی نیز وابسته است و اشاره کرد که واحهها از تداخل اختیارات بین وزارتخانهها، شوراهای محلی و انجمنهای کاربران در غیاب هماهنگی موثر رنج میبرند.
این گزارش خواستار تهیه طرحهای توسعه یکپارچه برای مدیریت واحهها و بهروزرسانی قوانین برای متناسبسازی با ویژگیهای آنها شد و امکان گنجاندن آنها در فهرست مناطق حفاظتشده زیستکره "یونسکو" را مطرح کرد.
بانک جهانی برای اعتبار بخشیدن به گزارش خود، آن را با همکاری موسسات تحقیقاتی برجسته تونسی مانند موسسه ملی علوم کشاورزی تونس و موسسه ملی تحقیقات مهندسی روستایی، آب و جنگلداری تهیه کرد، جایی که این گزارش جنبههای زیستمحیطی، اقتصادی و اجتماعی را پوشش داد و آن را به یک تحلیل جامع تبدیل کرد. این گزارش زنگ خطری در مورد خطرات واقعی است که واحهها را تهدید میکند، به ویژه با پیشبینی افزایش دما به میزان 1.9 درجه سانتیگراد و کاهش بارندگی به میزان 9 درصد تا سال 2050.
اما در مقابل، این گزارش ثروتهای آبی عظیم در جنوب تونس، به ویژه ذخایر جهانی آبهای زیرزمینی آلبی مشترک با الجزایر و لیبی، که حدود 40000-50000 میلیارد متر مکعب تخمین زده میشود را نادیده گرفته است. همچنین، بر اصلاحات محلی بدون ارائه یک چشمانداز منطقهای جامع برای مقابله با مشکل متمرکز شده است، که نیازمند همکاری با الجزایر و لیبی است. این گزارش همچنین جایگزینهایی مانند شیرینسازی آب دریا یا پروژههای انرژی تجدیدپذیر را به عنوان راهحلهای استراتژیک مطرح نکرده است.
بانک جهانی و تاریخی از دیکتههای شکستخورده:
با وجود اهمیت این مطالعه، این سوال مطرح میشود که چرا بانک جهانی، به عنوان یک موسسه مالی ربوی که یکی از شدیدترین بازوهای نظام مالی جهانی محسوب میشود و تحت سلطه ایالات متحده و کشورهای بزرگ غربی است، به این موضوع علاقهمند است و چرا این بانک از مهمترین ابزارها برای دستیابی به نفوذ سیاسی و اقتصادی از طریق تسلط بر تصمیمات مربوط به تامین مالی و اقتصاد است.
از دهه شصت قرن گذشته، گزینههای توسعه مورد حمایت بانک جهانی نقش بزرگی در شکلگیری بحرانهای پیدرپی تونس داشته است. از جمله حمایت این بانک از تجربه تعاونی که پروژهای اساسی برای سرمایهداری دولتی بود که در آن کشاورزان مجبور به واگذاری زمینهای خود شدند که منجر به کاهش بهرهوری و نارضایتی گسترده مردمی شد. پس از آن، با سیاست درهای باز در دهه هفتاد، تونس تصمیم گرفت به گردشگری و صنایع صادراتی با ارزش افزوده ضعیف تکیه کند، رویکردی که توسط بانک و صندوق بینالمللی پول تشویق شد. این گزینهها منجر به تمرکز سرمایهگذاریها در مناطق ساحلی و به حاشیه راندن مناطق داخلی، و به حاشیه راندن بخشهای استراتژیک مانند کشاورزی و صنعت شد و اقتصاد شکننده و وابسته به خارج باقی ماند. سپس برنامههای تعدیل ساختاری در دهه هشتاد مطرح شد: آزادسازی بازار، کاهش نقش دولت و خصوصیسازی موسسات عمومی اجباری شد که بیکاری، نابرابریهای اجتماعی و منطقهای را تشدید کرد. این اختلالات از جمله دلایل عمیق انقلاب 2011 بود.
نادیده گرفتن خطرات واقعی در گزارش:
- انرژی هیدروژنی: این گزارش به خطر اتکا به انرژی هیدروژنی برای بازاریابی آن به اروپا در مورد آبهای زیرزمینی در جنوب، که نیاز به مقادیر زیادی آب دارد، نپرداخته است.
- وابستگی مالی: بانک جهانی همچنان بخشی از نظام مالی جهانی است که تحت سلطه ایالات متحده و کشورهای بزرگ غربی قرار دارد و آن را به ابزاری برای دستیابی به نفوذ سیاسی و اقتصادی بر کشورهای جهان سوم تبدیل میکند.
این گزارش خواستار قرار دادن واحهها در فهرست یونسکو شده است
که به معنای از دست دادن غیرمستقیم حاکمیت است، از طریق تعهد به استانداردها و قوانینی که محدودیتهایی را در استفاده از زمین و توسعه اعمال میکند، و قرار دادن سایت تحت نظارت و کنترل بینالمللی، که بر سیاستهای محلی و برنامهریزی شهری تأثیر میگذارد و میزان وابستگی به تأمین مالی و تخصص بینالمللی را افزایش میدهد.
شایان ذکر است که بسیاری از کشورها به دلایل حاکمیتی از ثبت میراث خود امتناع کردهاند و یا آن را به تاخیر انداختهاند. رژیم غاصب یهود از ثبت میراث در سرزمینهای فلسطینی مانند اریحا و الخلیل خودداری کرده است، زیرا این اقدام یونسکو به حمایت از مطالبات فلسطینیان کمک میکند و این اقدامات به حاکمیت آن لطمه میزند و از نفوذ آن میکاهد و این سوالات را در مورد انگیزههای ترویج چنین اقدامی در تونس ایجاد میکند.
دلایل واقعی بحران آب و واحهها و راهحلهای جایگزین
دلایل واقعی در انتخاب نظامهای حاکم در کشور ما برای سیاستهای وابستگی به قدرتهای بینالمللی به جای جستجوی یکپارچگی منطقهای نهفته است که خودکفایی را محقق کند و از کشور و مردم محافظت کند. در حالی که منطقه جنوب تونس حاوی بزرگترین ذخیره جهانی آبهای زیرزمینی آلبی مشترک با الجزایر و لیبی است، اما سوء مدیریت و فقدان برنامهریزی استراتژیک، فرصت استفاده از این ثروت را از تونس و کشورهای منطقه گرفته است. با وجود اینکه در دین ما حکمی وجود دارد که ما را به وحدت سیاسی و مشارکت در ثروتها دعوت میکند، که میتوانست به یکپارچگی منطقهای در سراسر شمال آفریقا دست یابد. پیامبر ﷺ فرمود: «مسلمانان در سه چیز شریکند: آب، چراگاه و آتش».
راهحل ریشهای در رد دیکتههای خارجی است که هدف آن تضعیف حاکمیت ماست و مانع از وحدت استراتژیها با الجزایر و لیبی برای مدیریت پایدار و به بهترین شکل ممکن منابع آبی مشترک میشود، و ایجاد فضایی برای یکپارچگی و جابجایی آزاد که منجر به تنوع منابع ثروت و تنوع اقتصاد از طریق صنعت و تجارت بدون مصرف بیش از حد آب میشود، همراه با توسعه فناوریهای شیرینسازی آب دریا و آبیاری با انرژی خورشیدی و توسعه فناوریها برای بهرهبرداری از ثروت آبی عظیمی که برای صدها سال برای تمام شمال آفریقا کافی است.
خاتمه
در خاتمه، در حالی که گزارش بانک جهانی هشدارهای مهمی در مورد خطرات تهدید کننده واحههای تونس دارد، اما همچنان تحت تأثیر برنامههای اقتصادی و سیاسی است که منافع قدرتهای بزرگ را تامین میکند و تقسیم استعماری را تداوم میبخشد که دلیل اصلی ضعف و ناتوانی ما در بهرهمندی از خیراتی بوده است که خداوند بین ما مشترک قرار داده است.
تاریخ گواه این است که دیکتههای بانک جهانی جز بدبختی و وابستگی بیشتر برای تونس به ارمغان نیاورده است، از تجربه تعاونی در دهه شصت تا الگوی اقتصادی مبتنی بر گردشگری و خدمات تا برنامههای تعدیل ساختاری در دهه هشتاد و پیامدهای فاجعهبار آن.
راهحل واقعی در رهایی از این رویکردهای شکستخورده و اتخاذ یک چشمانداز استراتژیک است که مبتنی بر یکپارچگی منطقهای بین کشورهای منطقه و بهرهمندی از ثروتهای طبیعی در چارچوب احکام بزرگ اسلام است که به احیای زمین و حفظ ثروتها، بهویژه آب، دعوت میکند و همچنین به وحدت مسلمانان و پیوستن آنها به یکدیگر مانند ساختمانی که اجزایش همدیگر را تقویت میکنند، دعوت میکند، تا بتوانیم واحههای خود و سایر ثروتهایمان را نجات دهیم و آنها را از مراکز وابستگی به الگوهای توسعه، حاکمیت و موفقیت تبدیل کنیم.
نوشته شده برای دفتر رسانهای مرکزی حزب التحریر
یاسین بن یحیی