Hadis-i Şerif ile - Müctehidin Ecri
Selamların en güzeliyle, Allah'ın selamı, rahmeti ve bereketi üzerinize olsun diyerek, Hadis-i Şerif ile programımızın yeni bölümünde siz değerli dinleyicilerimizi dünyanın her yerinden selamlıyoruz.
Amr bin el-As'tan rivayet edildiğine göre, Resulullah (sallallahu aleyhi ve sellem) şöyle buyurmuştur: "Hakim hüküm verirken içtihat eder ve isabet ederse, ona iki ecir vardır. Hüküm verirken içtihat eder ve hata ederse, ona bir ecir vardır."
Nevevi'nin şerhi ile Sahih-i Müslim'de şöyle geçmektedir:
Peygamber Efendimiz (sallallahu aleyhi ve sellem) buyurmuştur ki: (Hakim hüküm verirken içtihat eder ve isabet ederse, ona iki ecir vardır. Hüküm verirken içtihat eder ve hata ederse, ona bir ecir vardır.)
Alimler şöyle demişlerdir: Müslümanlar, bu hadisin hüküm vermeye ehil olan alim bir hakim hakkında olduğu konusunda ittifak etmişlerdir. Eğer isabet ederse, içtihadından dolayı bir ecir ve isabetinden dolayı bir ecir olmak üzere iki ecir alır. Eğer hata ederse, içtihadından dolayı bir ecir alır.
Hadiste, "Hakim içtihat etmek isterse" şeklinde takdir edilen bir kısaltma vardır. Alimler şöyle demişlerdir: Hüküm vermeye ehil olmayan bir kimsenin hüküm vermesi caiz değildir. Eğer hüküm verirse, ona ecir yoktur, aksine günahkardır ve hükmü geçerli değildir. Bu, doğruya uygun olsa da olmasa da böyledir. Çünkü isabeti, şeri bir asıldan kaynaklanmayan tesadüfi bir durumdur. Bu nedenle, doğruya uygun olsun ya da olmasın, tüm hükümlerinde asi durumdadır ve hepsi reddedilir ve bu konuda hiçbir şekilde mazur görülmez. Sünen'de geçen bir hadiste şöyle buyrulmuştur: "Kadılar üç çeşittir: Biri cennette, ikisi cehennemdedir. Bir kadı, hakkı bilir ve ona göre hüküm verirse, o cennettedir. Bir kadı, hakkı bilir ve ona aykırı hüküm verirse, o cehennemdedir. Bir kadı da cahilce hüküm verirse, o da cehennemdedir." Alimler, her müctehidin isabet edip etmediği konusunda, yoksa isabet eden bir kişi mi olduğu konusunda ihtilaf etmişlerdir. İsabet eden, Allah Teala'nın nezdindeki hükme uygun olandır ve diğeri, özrü nedeniyle günahı olmayan hatadır? Şafii ve arkadaşlarının nezdindeki en sahih görüş, isabet eden kişinin bir kişi olduğudur. Her iki taraf da bu hadisle delil getirmiştir. İlk grup olan (her müctehid isabetlidir) diyenler şöyle demişlerdir: Müctehide ecir verilmiştir, eğer isabet etmeseydi, ona ecir verilmezdi. Diğerleri ise şöyle demişlerdir: Ona hata eden denilmiştir, eğer isabet etseydi, ona hata eden denilmezdi. Ecir ise, içtihat etme zahmeti nedeniyle elde edilmiştir. İlk grup şöyle demiştir: Ona hata eden denilmesi, nası hata eden veya icma edilmiş ve benzeri gibi içtihat etmenin caiz olmadığı konularda içtihat eden kimse kastedilerek söylenmiştir. Bu ihtilaf sadece füru konularındaki içtihatlarda geçerlidir. Tevhidin asıllarında ise, itibar edilen kişilerin icmasıyla isabet eden tektir. Sadece Abdullah bin el-Hasan el-Abteri ve Davud ez-Zahiri buna muhalefet ederek, bu konuda da müctehidlerin doğru olduğunu söylemişlerdir. Alimler şöyle demişlerdir: Zahir olan şudur ki, onlar kafirler değil, Müslümanlardan olan müctehidleri kastetmişlerdir. Allah daha iyi bilir.
Fethu'l-Bari'de Sahih-i Buhari şerhinde şöyle geçmektedir:
"Hakim hüküm verirken içtihat eder ve isabet ederse" sözü
Ahmed'in rivayetinde "isabet ederse" şeklinde geçmektedir. Kurtubi şöyle demiştir: Hadiste böyle geçmektedir ve hüküm vermeye içtihaddan önce başlanmıştır. Oysa ki durum tam tersidir, çünkü içtihat hüküm vermeden önce gelir, zira ittifakla içtihat etmeden hüküm vermek caiz değildir. Ancak "hüküm verirse" ifadesinde takdir, "hüküm vermek isterse" şeklindedir, işte o zaman içtihat eder. Kurtubi şöyle devam etmiştir: Usul alimleri şöyle demişlerdir: Müctehidin, bir olay meydana geldiğinde görüşünü yenilemesi gerekir ve önceden elde ettiği bilgiye güvenmemelidir, çünkü başkasının aksine bir şeyin ortaya çıkma ihtimali vardır. Sonuç olarak, "isabet ederse" ifadesindeki "fa" tefsiri olabilir, sıralama ifade etmeyebilir. "İsabet ederse" ifadesi, Allah Teala'nın hükmüne uygun olanı bulması anlamına gelir.
Değerli dinleyicilerimiz:
İçtihat, lügatte, bir işi başarmak için tüm gücü harcamak, zorluk ve meşakkati gerektiren bir durumdur. Usul alimleri nezdinde ise, şeri hükümlerden birinde zan elde etmek için tüm gücü harcamakla sınırlıdır, öyle ki kişi nefsinde daha fazlasını yapmaktan aciz olduğunu hisseder. İçtihat, Müslümanlar için farz-ı kifayedir. Bu hadis-i şeriften ve yapılan açıklamadan çıkarılacak dersler şunlardır:
Birincisi: Hakimin alim ve hüküm vermeye ehil olması gerekir. Bunun için de iki şartın yerine getirilmesi gerekir: Dilbilgisi ve şeri ilimlere sahip olmak, aksi takdirde hakim ilimsiz hüküm vererek günah işlemiş olur.
İkincisi: İçtihat, ribanın, zinanın ve öldürmenin haram kılınması gibi kesin delilli şeri bir nassın olduğu konularda değil, genel veya zanlı şeri nassların olduğu, kadına dokunmanın hükmü, klonlamanın hükmü ve benzeri konularda yapılır.
Üçüncüsü: İçtihat etmeden hüküm vermek caiz değildir. Bir meselede karar alıp, sonra şeri nassları aramak ve bazen de alınan kararı desteklemek için onları bükmek caiz değildir. Aksine, meselenin gerçeğini anlamak ve daha sonra şeri nassları bu gerçeğe uygulamak gerekir ki, meseledeki Allah'ın hükmünü ortaya çıkarabilelim.
Değerli dinleyicilerimiz, bir başka Peygamber Efendimizin hadisinde buluşmak dileğiyle, sizleri Allah'a emanet ediyor, Allah'ın selamı, rahmeti ve bereketi üzerinize olsun.
