هل حدد الرسول ﷺ  طريقةً لإقامة الدولة الإسلامية؟ (الحلقة السادسة - الفرق بين الطريقة والأسلوب والوسيلة)
هل حدد الرسول ﷺ  طريقةً لإقامة الدولة الإسلامية؟ (الحلقة السادسة - الفرق بين الطريقة والأسلوب والوسيلة)

لا بد من توضيح الفرق بين الطريقة والأسلوب والوسيلة؛ جاء في بعض المراجع:  إن الأفعال مقيدة بالحكم الشرعي، والطريقة جاء الدليل العام بها. وأما الأسلوب فيحتمه نوع العمل، وهو "حكم فرعي متعلق بكيفية تنفيذ حكم الأصل، فهو على الإباحة ومتروك لنا لتحديد الأسلوب الأفعل. وأما الوسيلة فهي الأداة التي ينفذ بها الحكم الشرعي، وهي على الإباحة أصلاً ومتروك لنا تحديد الوسيلة الأفعل. وهي ما يحقق الفعل على الوجه الأحسن.

0:00 0:00
Speed:
May 31, 2017

هل حدد الرسول ﷺ طريقةً لإقامة الدولة الإسلامية؟ (الحلقة السادسة - الفرق بين الطريقة والأسلوب والوسيلة)

بسم الله الرحمن الرحيم

  هل حدد الرسول ﷺ  طريقةً لإقامة الدولة الإسلامية؟

للكاتب والمفكر ثائر سلامة - أبو مالك

(الحلقة السادسة - الفرق بين الطريقة والأسلوب والوسيلة)

للرجوع لصفحة الفهرس اضغط هنـا

الفرق بين الطريقة والأسلوب والوسيلة

  لا بد من توضيح الفرق بين الطريقة والأسلوب والوسيلة؛ جاء في بعض المراجع: إن الأفعال مقيدة بالحكم الشرعي، والطريقة جاء الدليل العام بها. وأما الأسلوب فيحتمه نوع العمل، وهو "حكم فرعي متعلق بكيفية تنفيذ حكم الأصل، فهو على الإباحة ومتروك لنا لتحديد الأسلوب الأفعل. وأما الوسيلة فهي الأداة التي ينفذ بها الحكم الشرعي، وهي على الإباحة أصلاً ومتروك لنا تحديد الوسيلة الأفعل. وهي ما يحقق الفعل على الوجه الأحسن.

 فالفعل يقام به على الوجه الذي جاء به الحكم الشرعي، وأما الأسلوب فإن طبيعة الفعل تتطلب أساليب معينة؛ فجميعها مباحة إلا ما نهى الشارع عنه، وإلا ما أوجب الشارع استعماله. وكذلك الوسيلة، فكل الوسائل مباحة إلا وسيلة نهى الشارع عن استعمالها، وإلا وسيلة أوجب الشارع استعمالها. ويشترط فيها جميعها: الأفعال والأساليب والوسائل؛ أن لا تؤدي إلى الحرام حيث إن الوسيلة إلى الحرام محرمة.[1] فالأسلوب هو فرع للطريقة؛ أي مما يحتاج إليه للقيام بها، فاندرج تحت دليلها وأخذ حكم الإباحة ما لم يرد نص على تحريمه. مع ملاحظة أن القصد من اتخاذ الأسلوب ليس التجربة والخطأ بل القيام بالعمل كما أمر الشرع؛ أي تحقيق القصد من العمل، وهذا يعني أن استخدام أسلوبٍ لا يحقق القصد من العمل لا يجوز بل يوقع في الإثم فلا يجوز مثلا الاكتفاء بالصدع في حي من أحياء المدينة والقول بأن هذا صدع في المجتمع. وإنشاء الكتلة من أحكام الطريقة ولكن الشرع لم يبين كيف تكون أجهزة هذه الكتلة هل تكون خلايا تنظيمية أم أسراً أم مسئولين وأفراداً، كل هذا من الأساليب التي تتخذ لتيسير العمل.إذن لا يقال إن لإقامة الخلافة وسيلة، بل لها طريقة، ولا يقال أن طلب النصرة طريقة لإقامة الخلافة فهي ليست كذلك بل إن طلب النصرة حكم من أحكام الطريقة وليس مرحلة من مراحلها، وهو من أحكام الطريقة لأخذ الحكم بعد القيام بما أوجبه الله على الكتلة من القيام به من أعمال بدءاً بالتأسيس والتثقيف وانتهاء بأعمال الارتكاز.[2]


أوردت نشرة بعنوان "الطريقة" بعض الأمثلة التي توضح هذه الفروق، فقالت:

مثال:

البيع. 

الحكم:

الإباحة.

الأسلوب:

جملة، مفرق، مزاد.

الوسيلة:

وزنا، كيلاً، عداً، إلخ

مثال:

اختيار رئيس الدولة.

الحكم:

فرض كفاية.

الأسلوب:

يكون الاختيار من عامة الناس، أو من مجلس النواب

الوسيلة:

صناديق الاقتراع،

رفع الأيدي.

المثال:

الجهاد.

الحكم:

فرض كفاية.

الأسلوب:

حرب خاطفة،

حرب استنزاف،

حرب عصابات.

الوسيلة:

طيران،

مدافع،

مشاة.

المثال:

أخذ الحكم.

الحكم:

الفرض.

الأسلوب:

عصيان مدني،

انقلاب عسكري،

 ثورة شعبية مسلحة.

الوسيلة:

أسلحة خفيفة،

سلاح أبيض، عصي.

المثال:

محاسبة حاكم

الحكم:

فرض.

الأسلوب:

ضغط سياسي،

ضغط شعبي،

كشف خطة.

الوسيلة:

بالنشرات، بالإذاعة، حملة همس.

المثال:

قتل الزاني المحصن

الحكم:

فرض.

الأسلوب:

رجم (حدده الشرع)

الوسيلة:

بالحجارة (حدده الشرع)

المثال:

قطع يد السارق

الحكم:

الفرض.

الأسلوب:

أي أسلوب ولم يشترط أسلوباً معيناً.

الوسيلة:

آلة حادة لم يحددها الشرع.

وهكذا..... [3]

 فالمسألة هي أن تنظر في الحكم الشرعي، هل جاء لمعالجة الفعل؟ فإن كان كذلك فهو طريقة، وإلا فهو أسلوب، فالمسألة هي معرفة الفعل الأصلي، وهذا لا يتطلب كبير عناء، فحين يركب رسول الله ﷺ  بغلاً ليصل إلى حي أو جمع ليبلغهم أو يعظهم، فركوب البغل في هذه الحالة أسلوب ووسيلة، ومثلها ركوب السيارة، أما الحكم فهو التبليغ، وحين يقف رسول الله ﷺ  على سفح الجبل وينادي بأعلى صوته: "يا بني فلان ويا بني فلان" فلما اجتمع عليه القوم بلغهم، فالحكم هو التبليغ؛ وصعود الجبل والمناداة بأعلى الصوت أساليب ووسائل، قد يستعاض عنها بالسماعات ومكبرات الصوت، أو المذياع مثلا، وخروج الرسول ﷺ  مع أبي بكر سراً واختفاؤه في الغار واستعمال التورية وغير ذلك هي أساليب استعملها الرسول الكريم في خروجه إلى المدينة، إلى غير ذلك من الأمثلة[4].


[1] نشرة بعنوان "الطريقة" 3من رجب الأصم 1402هـ - 1982/4/26م وأحمد المحمود: الدعوة إلى الإسلام، ص106 وأبو الحارث التميمي: الطريقة والأسلوب والوسيلة. بحث على الإنترنت.

[2] أبو الحارث التميمي: الطريقة والأسلوب والوسيلة. بحث على الإنترنت.

[3] نشرة بعنوان "الطريقة" 3من رجب الأصم 1402هـ - 1982/4/26م

[4] الباحث عن الخلافة، سيرة الشيخ تقي الدين النبهاني، زياد أحمد سلامة

More from null

Tafakuri Katika Kitabu: "Miongoni mwa Sifa za Kisaikolojia za Kiislamu" - Kipindi cha Kumi na Tano

Tafakuri Katika Kitabu: "Miongoni mwa Sifa za Kisaikolojia za Kiislamu"

Maandalizi ya Ustadhi Muhammad Ahmad Al-Nadi

Kipindi cha Kumi na Tano

Alhamdulillah, Mola Mlezi wa walimwengu, na sala na salamu zimwendee imamu wa wachamungu, na bwana wa mitume, aliyetumwa kuwa rehema kwa walimwengu, Bwana wetu Muhammad na ahli zake na masahaba zake wote, na tujaalie kuwa pamoja nao, na utukusanye katika kundi lao kwa rehema yako, Ee Mwenye kurehemu zaidi ya wote wanaorehemu.

Wasikilizaji wapendwa, wasikilizaji wa Radio ya Ofisi ya Habari ya Hizb ut-Tahrir:

Assalamu alaykum warahmatullahi wabarakatuh, ama baada ya hayo: Katika kipindi hiki tunaendelea na tafakuri zetu katika kitabu: "Miongoni mwa Sifa za Kisaikolojia za Kiislamu". Na kwa ajili ya kujenga haiba ya Kiislamu, pamoja na kuzingatia akili ya Kiislamu na saikolojia ya Kiislamu, tunasema na kwa msaada wa Mwenyezi Mungu: 

Enyi Waislamu:

Tulisema katika kipindi kilichopita: Pia ni sunna kwa Muislamu kumuombea ndugu yake kwa siri, kama ilivyo sunna kwake kumuomba ndugu yake amwombee, na ni sunna kwake kumtembelea na kuketi naye na kuendeleza uhusiano naye na kutoa mali yake kwa ajili ya Mwenyezi Mungu baada ya kumpenda. Na ni vizuri kwa Muislamu kumlaki ndugu yake kwa yale anayopenda ili kumfurahisha kwa hayo. Na tunaongeza katika kipindi hiki kwa kusema: Hakika ni vizuri kwa Muislamu kumpa zawadi ndugu yake, kwa hadithi ya Abu Hurairah ambayo Bukhari ameitoa, katika Adab al-Mufrad, na Abu Ya'la katika Musnad yake, na al-Nasa'i katika Al-Kuna, na Ibn Abd al-Barr katika Al-Tamhid, na al-Iraqi alisema: Mnyororo wa wapokezi ni mzuri, na Ibn Hajar alisema katika Al-Talkhis al-Habir: Mnyororo wake wa wapokezi ni mzuri, alisema: Mtume wa Mwenyezi Mungu, swallallahu alayhi wa sallam, amesema: "Peaneneni zawadi, mtapendana." 

Na ni vizuri pia kwake kuikubali zawadi yake, na kumlipa kwa zawadi hiyo, kwa hadithi ya Aisha kwa Bukhari, alisema: "Mtume wa Mwenyezi Mungu, swallallahu alayhi wa sallam, alikuwa akipokea zawadi na kulipa kwa hiyo."

Na hadithi ya Ibn Omar kwa Ahmad na Abu Dawood na al-Nasa'i, alisema: Mtume wa Mwenyezi Mungu, swallallahu alayhi wa sallam, amesema: "Yeyote anayeomba hifadhi ya Mwenyezi Mungu, basi mpeni hifadhi, na yeyote anayewaomba kwa jina la Mwenyezi Mungu, basi mpeni, na yeyote anayewaomba ulinzi wa Mwenyezi Mungu, basi mkingeni, na yeyote anayewafanyia wema, basi mlipe, na ikiwa hamupati, basi mwombeeni mpaka mjue kwamba mmemlipa."

Hii ni kati ya ndugu, na haina uhusiano wowote na zawadi za raia kwa watawala, kwani ni haramu kama rushwa, na miongoni mwa malipo ni kusema: Mwenyezi Mungu akulipe kheri. 

Tirmidhiy amepokea kutoka kwa Usama bin Zaid, radhi za Mwenyezi Mungu ziwe juu yao, na akasema ni hadithi nzuri na sahihi, alisema: Mtume wa Mwenyezi Mungu, swallallahu alayhi wa sallam, amesema: "Yeyote anayefanyiwa wema, na akamwambia aliyemfanyia: "Mwenyezi Mungu akulipe kheri", basi amekamilisha sifa." Na sifa ni shukrani, yaani malipo, hasa kutoka kwa mtu ambaye hapati chochote kingine, kama alivyopokea Ibn Hibban katika Sahih yake kutoka kwa Jabir bin Abdullah, alisema: Nilimsikia Nabii, swallallahu alayhi wa sallam, akisema: "Yeyote anayefanyiwa wema, na hakupata wema wowote isipokuwa sifa, basi amemshukuru, na yeyote anayeuficha, basi ameukufuru, na yeyote anayejipamba kwa uongo, basi ni kama amevaa nguo mbili za uongo." Na kwa isnadi nzuri kwa Tirmidhiy kutoka kwa Jabir bin Abdullah, alisema: Mtume wa Mwenyezi Mungu amesema: "Yeyote anayepewa zawadi, na akapata cha kulipa, basi alipe kwa hiyo, na ikiwa hapati, basi asifie kwa hiyo, kwa sababu yeyote anayesifia kwa hiyo, basi amemshukuru, na yeyote anayeuficha, basi ameukufuru, na yeyote anayejipamba kwa kile ambacho hakupatiwa, basi ni kama amevaa nguo mbili za uongo." Na kukufuru zawadi kunamaanisha kuificha na kuifunika. 

Na kwa isnadi sahihi, Abu Dawood na al-Nasa'i wamepokea kutoka kwa Anas, alisema: "Wahajiri walisema, Ee Mtume wa Mwenyezi Mungu, Ansari wamechukua ujira wote, hatujawahi kuwaona watu wazuri zaidi katika kutoa kwa wingi, wala wazuri zaidi katika kuhurumiana katika uchache kuliko wao, na wametuondolea mzigo, alisema: Je, hamwawasifu kwa hilo na kuwaombea? Walisema: Ndio, alisema: Basi hiyo ni kwa hiyo." 

Na inampasa Muislamu kushukuru kidogo kama anavyoshukuru kingi, na kuwashukuru watu wanaomfanyia wema, kama alivyopokea Abdullah bin Ahmad katika Zawaid yake kwa isnadi nzuri kutoka kwa al-Nu'man bin Bashir, alisema: Mtume wa Mwenyezi Mungu, swallallahu alayhi wa sallam, amesema: "Yeyote asiyeshukuru kidogo, hatashukuru kingi, na yeyote asiyewashukuru watu, hatamshukuru Mwenyezi Mungu, na kuzungumzia neema ya Mwenyezi Mungu ni shukrani, na kuiacha ni kufuru, na jamaa ni rehema, na utengano ni adhabu."

Na miongoni mwa sunna ni kumuombea ndugu yake kwa manufaa ya wema au kurahisisha magumu, kama alivyopokea Bukhari kutoka kwa Abu Musa, alisema: "Mtume, swallallahu alayhi wa sallam, alikuwa ameketi pale alipokuja mtu akiuliza, au akihitaji haja, akatuelekeza uso wake na akasema ombeeni ili mthawabishwe na Mwenyezi Mungu atimize kwa ulimi wa nabii wake atakavyo."

Na kama alivyopokea Muslim kutoka kwa Ibn Omar kutoka kwa Nabii, swallallahu alayhi wa sallam, alisema: "Yeyote aliyekuwa kiungo kwa ndugu yake Muislamu kwa mwenye mamlaka kwa manufaa ya wema au kurahisisha magumu, atasaidiwa kupita Siraati siku ya kuteleza miguu."

Na ni vizuri pia kwa Muislamu kulinda heshima ya ndugu yake kwa siri, kama alivyopokea Tirmidhiy na akasema hii ni hadithi nzuri kutoka kwa Abu al-Darda' kutoka kwa Nabii, swallallahu alayhi wa sallam, alisema: "Yeyote anayerudisha (anayetetea) heshima ya ndugu yake, Mwenyezi Mungu atarudisha moto kutoka usoni mwake Siku ya Kiyama." Na hadithi hii ya Abu al-Darda' ameitoa Ahmad na akasema isnadi yake ni nzuri, na vile vile alisema al-Haythami. 

Na kama alivyopokea Ishaq bin Rahwayh kutoka kwa Asma binti Yazid, alisema: Nilimsikia Mtume wa Mwenyezi Mungu, swallallahu alayhi wa sallam, akisema: "Yeyote anayetetea heshima ya ndugu yake kwa siri, ni haki kwa Mwenyezi Mungu kumwacha huru na moto." 

Na al-Quda'i ameitoa katika Musnad al-Shihab kutoka kwa Anas, alisema: Mtume wa Mwenyezi Mungu, swallallahu alayhi wa sallam, amesema: "Yeyote anayemsaidia ndugu yake kwa siri, Mwenyezi Mungu atamsaidia katika dunia na akhera." Na al-Quda'i pia ameitoa kutoka kwa Imran bin Hussein kwa ziada: "Naye anaweza kumsaidia." Na kama alivyopokea Abu Dawood na Bukhari katika Al-Adab al-Mufrad, na al-Zain al-Iraqi alisema: Isnad yake ni nzuri kutoka kwa Abu Hurairah kwamba Mtume wa Mwenyezi Mungu, swallallahu alayhi wa sallam, amesema: "Muumini ni kioo cha muumini, na muumini ni ndugu wa muumini, kokote anapokutana naye, anazuia kupotea kwake na anamzunguka nyuma yake."

Enyi Waislamu:

Mmejua kupitia hadithi za Nabii tukufu zilizotajwa katika kipindi hiki, na kipindi kilichopita, kwamba ni sunna kwa yule anayempenda ndugu yake kwa ajili ya Mwenyezi Mungu, kumjulisha na kumueleza upendo wake kwake. Na pia ni sunna kwa Muislamu kumuombea ndugu yake kwa siri. Kama ilivyo sunna kwake kumuomba ndugu yake amwombee. Na ni sunna kwake kumtembelea na kuketi naye na kuendeleza uhusiano naye na kutoa mali yake kwa ajili ya Mwenyezi Mungu baada ya kumpenda. Na ni vizuri kwa Muislamu kumlaki ndugu yake kwa yale anayopenda ili kumfurahisha kwa hayo. Na ni vizuri kwa Muislamu kumpa zawadi ndugu yake. Na ni vizuri pia kwake kuikubali zawadi yake, na kumlipa kwa zawadi hiyo.

Na inampasa Muislamu kuwashukuru watu wanaomfanyia wema. Na miongoni mwa sunna ni kumuombea ndugu yake kwa manufaa ya wema au kurahisisha magumu. Na ni vizuri pia kwake kulinda heshima ya ndugu yake kwa siri. Je, hatutazifuata hukumu hizi za kisheria, na hukumu zingine za Uislamu; ili tuwe kama anavyopenda na kuridhika Mola wetu, mpaka abadilishe yaliyomo ndani yetu, na atengeneze hali zetu, na tupate ushindi wa kheri za dunia na akhera?! 

Wasikilizaji wapendwa: Wasikilizaji wa Radio ya Ofisi ya Habari ya Hizb ut-Tahrir: 

Tunatosheka na kiasi hiki katika kipindi hiki, tukitarajia kukamilisha tafakuri zetu katika vipindi vijavyo, InshaAllah Ta'ala, mpaka wakati huo na mpaka tukutane, tunawaacha katika uangalizi wa Mwenyezi Mungu na ulinzi wake na usalama wake. Tunawashukuru kwa usikilizaji wenu mzuri na Assalamu alaykum warahmatullahi wabarakatuh. 

Fahamuni Enyi Waislamu! - Kipindi cha 15

Fahamuni Enyi Waislamu!

Kipindi cha 15

Kwamba miongoni mwa vyombo vya dola ya Khilafa ni wasaidizi, nao ni mawaziri ambao Khalifa huwateua pamoja naye, ili wamsaidie katika kubeba majukumu ya Khilafa, na kutekeleza majukumu yake, kwa sababu wingi wa majukumu ya Khilafa, haswa kila inapokua na kupanuka dola ya Khilafa, Khalifa hulemewa na kuyabeba peke yake, hivyo anahitaji mtu wa kumsaidia katika kuyabeba ili atekeleze majukumu yake, lakini haifai kuwaita mawaziri bila ya kizuizi mpaka isije ikachanganya maana ya waziri katika Uislamu ambayo ni sawa na msaidizi na maana ya waziri katika mifumo ya kidunia ya sasa kwa misingi ya kidemokrasia, kibepari, kilimwengu au mifumo mingine ambayo tunaishuhudia katika zama hizi za sasa.